Η Εβδομάδα που δεν μας Είπαν XXXIII
Γράφει ο Ρένος Δούκας
Για ακόμη μία Κυριακή ήρθε η κυβερνητική ανασκόπηση. Αυτή τη φορά από τη Νέα Υόρκη και το Σαν Φρανσίσκο, μέσα σε έναν κόσμο που πράγματι γίνεται δυσκολότερος. Οι πόλεμοι συνεχίζονται, οι γεωπολιτικές ισορροπίες μετακινούνται, η ενέργεια επιστρέφει ως παράγοντας εθνικής ισχύος, η μετανάστευση πιέζει την Ευρώπη και η τεχνητή νοημοσύνη έχει ήδη αρχίσει να αλλάζει την οικονομία και την εργασία. Αυτή είναι η εποχή μας. Το δύσκολο για την Ελλάδα αρχίζει όταν τελειώνει η περιγραφή της.
Η χώρα χρειάζεται ισχυρότερη οικονομική βάση, ενεργειακή ασφάλεια, αποτρεπτική ικανότητα, θεσμούς που αντέχουν και αρκετή αυτοπεποίθηση ώστε να γνωρίζει πού θέλει να βρίσκεται μέσα σε αυτό το περιβάλλον. Η διεθνής παρουσία είναι χρήσιμη όταν στηρίζεται σε πραγματικό βάρος. Διαφορετικά, κινδυνεύει να γίνει μια ακριβή εκδοχή της γνωστής ελληνικής συνήθειας να περιγράφουμε τον ρόλο που θα θέλαμε να έχουμε.
Η Ελλάδα είναι μέλος του Συμβουλίου Ασφαλείας και αναλαμβάνει την Προεδρία του τον Οκτώβριο. Πρόκειται για σημαντική δυνατότητα και πρέπει να αξιοποιηθεί. Η συχνή αναφορά στον ρόλο της χώρας ως «γέφυρας» ακούγεται ευχάριστα στις διεθνείς αίθουσες, αλλά μια γέφυρα από μόνη της δεν αποφασίζει προς ποια κατεύθυνση κινείται η κυκλοφορία. Η ελληνική εξωτερική πολιτική χρειάζεται σαφή αντίληψη των συμφερόντων της χώρας, σταθερές θέσεις και όρια που δεν μετακινούνται ανάλογα με το κλίμα της εβδομάδας.
Αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία στις σχέσεις με την Τουρκία. Οι δίαυλοι επικοινωνίας είναι χρήσιμοι και η διατήρησή τους αποτελεί στοιχείο σοβαρής εξωτερικής πολιτικής. Ο διάλογος αποκτά αξία όταν υπηρετεί συγκεκριμένα εθνικά συμφέροντα και κινείται μέσα σε σαφές πλαίσιο. Το Διεθνές Δίκαιο δεν αρκεί να επαναλαμβάνεται στις ομιλίες. Πρέπει να καθορίζει έμπρακτα την ελληνική στρατηγική. Η αποφυγή της έντασης έχει επίσης αξία, αρκεί να μη μετατραπεί σε πολιτικό μέτρο επιτυχίας από μόνη της, ιδιαίτερα απέναντι σε αμφισβητήσεις και μονομερείς διεκδικήσεις.
Η ειρήνη απαιτεί περισσότερα από καλή πρόθεση. Αποκτά διάρκεια όταν η άλλη πλευρά γνωρίζει ότι απέναντί της βρίσκεται μια χώρα που επιδιώκει τη συνεννόηση και διαθέτει ταυτόχρονα την ικανότητα και τη βούληση να υπερασπιστεί τα δικαιώματά της. Εκεί βρίσκεται η ουσία της αποτροπής. Η ηρεμία έχει πραγματική αξία όταν πατά πάνω σε ισορροπία ισχύος και καθαρές θέσεις, όχι στην ευχή ότι η επόμενη εβδομάδα θα περάσει εξίσου ήσυχα.
Στη Νέα Υόρκη έγιναν, σύμφωνα με την κυβερνητική ανασκόπηση, συναντήσεις με περισσότερους από 30 θεσμικούς επενδυτές που διαχειρίζονται κεφάλαια άνω των 4,5 τρισεκατομμυρίων δολαρίων. Πολύ σωστά. Η Ελλάδα πρέπει να διεκδικεί κεφάλαια και να παρουσιάζει τις δυνατότητές της διεθνώς. Μετά τη συνάντηση έρχεται το δυσκολότερο μέρος, δηλαδή σε ποια οικονομία καλούμε αυτά τα κεφάλαια να επενδύσουν.
Η ανάπτυξη αποκτά βάθος όταν δημιουργεί περισσότερο πλούτο, εξαγωγές, ισχυρότερη βιομηχανία, σύγχρονη αγροτική οικονομία, ενεργειακή επάρκεια, ελληνική τεχνολογία και επιχειρήσεις ικανές να μεγαλώσουν στις διεθνείς αγορές. Ο τουρισμός, τα ακίνητα, οι υπηρεσίες και η κατανάλωση έχουν σημαντικό ρόλο και θα συνεχίσουν να τον έχουν. Μια οικονομία όμως που στηρίζεται υπερβολικά σε αυτούς τους τομείς παραμένει εκτεθειμένη στις ίδιες παλιές αδυναμίες. Η χώρα χρειάζεται να δημιουργεί μεγαλύτερη εγχώρια αξία, όχι απλώς να αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο κυκλοφορεί ο ήδη υπάρχων πλούτος.
Η δημοσιονομική πειθαρχία είναι επίσης αναγκαία. Η εμπειρία της χρεοκοπίας δεν αφήνει περιθώρια για νοσταλγία απέναντι στις πολιτικές που μας οδήγησαν εκεί. Το δημόσιο χρέος, ωστόσο, παραμένει το υψηλότερο στην Ευρωπαϊκή Ένωση ως ποσοστό του ΑΕΠ. Βρισκόταν στο 146,1% στο τέλος του 2025 και στο 143,5% το πρώτο τρίμηνο του 2026. Η αποκλιμάκωσή του είναι θετική, ουσιαστική και πρέπει να συνεχιστεί. Από μόνη της δεν περιγράφει τι θα δημιουργεί εισόδημα στην Ελλάδα της επόμενης δεκαετίας ούτε από πού θα προκύψουν οι δουλειές και οι εξαγωγές που θα στηρίξουν αυτή την οικονομία.
Και κάπου εκεί τελειώνουν τα μεγέθη και αρχίζει η ζωή. Ο πολίτης δεν πηγαίνει στο σούπερ μάρκετ με το πρωτογενές πλεόνασμα ούτε πληρώνει το ενοίκιο με την επενδυτική βαθμίδα. Πληρώνει με τον μισθό του. Τον Αύγουστο του 2026 ο γενικός δείκτης τιμών καταναλωτή αυξήθηκε κατά 3,8% σε ετήσια βάση, ενώ στην κατηγορία κατοικίας, νερού, ηλεκτρισμού, φυσικού αερίου και άλλων καυσίμων η αύξηση έφτασε το 9,7%.
Αυτή είναι η πλευρά της ανάπτυξης που φτάνει κάθε μήνα στο ταμείο. Η φορολογική ελάφρυνση μπορεί να βοηθήσει, όπως βοηθά και κάθε προσωρινό μέτρο ανακούφισης. Η διάρκεια απαιτεί υψηλότερη παραγωγικότητα, ανταγωνισμό, μεγαλύτερη προσφορά κατοικίας, ενεργειακή επάρκεια και πραγματικό εισόδημα που αυξάνεται γρηγορότερα από το κόστος ζωής. Μετά από τόσα χρόνια θετικών ρυθμών ανάπτυξης, η συνεχιζόμενη πίεση του οικογενειακού προϋπολογισμού αξίζει πολύ περισσότερη προσοχή από μια ακόμη παρουσίαση καλών μακροοικονομικών δεικτών.
Η τεχνητή νοημοσύνη είναι πράγματι η μεγάλη αλλαγή που έρχεται με ταχύτητα και σωστά γίνεται συζήτηση για κανόνες, εποπτεία και λογοδοσία. Για να ρυθμίσει όμως σοβαρά μια τέτοια τεχνολογία το κράτος πρέπει πρώτα να την κατανοεί και να μπορεί να τη χρησιμοποιήσει. Σε αρκετές περιοχές της διοίκησης, η ψηφιακή βιτρίνα έχει προχωρήσει πολύ γρηγορότερα από τον μηχανισμό πίσω της. Μια ηλεκτρονική αίτηση που καταλήγει στην ίδια αργή διαδικασία έχει απλώς καλύτερο interface.
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αυξήσει την αποδοτικότητα του Δημοσίου, να βοηθήσει τη Δικαιοσύνη, την Υγεία, την Παιδεία, την Άμυνα και την οικονομία. Αυτό απαιτεί δεδομένα, υποδομές, προσωπικό με γνώση και σαφείς κανόνες. Κυρίως απαιτεί τεχνολογική στρατηγική. Οι εφαρμογές έρχονται μετά.
Από τη Νέα Υόρκη και το Σαν Φρανσίσκο επιστρέφουμε έτσι στην ίδια ελληνική εκκρεμότητα. Η χώρα έχει γίνει πολύ καλύτερη στο να παρουσιάζει τις αλλαγές που επιδιώκει. Η δυσκολία παραμένει στην ταχύτητα και στο βάθος με τα οποία αυτές οι αλλαγές φτάνουν στην πραγματική οικονομία και στο κράτος.
Η διπλή επιστροφή ενοικίου για εκπαιδευτικούς και υγειονομικούς που υπηρετούν στην περιφέρεια είναι χρήσιμο μέτρο. Κάθε διευκόλυνση που βοηθά έναν άνθρωπο να εγκατασταθεί ή να παραμείνει σε μια μικρή πόλη αξίζει θετική αντιμετώπιση. Ο όρος «στρατηγική αποκέντρωσης» χρειάζεται πάντως μεγαλύτερη οικονομία στη χρήση του. Η ελληνική περιφέρεια έχασε κόσμο επειδή έχασε δουλειές, επιχειρήσεις, υπηρεσίες, υποδομές και οικονομικές ευκαιρίες. Ένα επίδομα ενοικίου διορθώνει μέρος του κόστους. Δεν δημιουργεί από μόνο του τον λόγο για τον οποίο ένας νέος θα χτίσει εκεί τη ζωή του.
Ο εξωδικαστικός μηχανισμός μπορεί επίσης να προσφέρει πραγματική δεύτερη ευκαιρία σε ανθρώπους που κινδυνεύουν να χάσουν την κατοικία τους. Αυτό έχει ουσιαστική κοινωνική αξία. Το ιδιωτικό χρέος όμως αναπαράγεται όσο τα πραγματικά εισοδήματα πιέζονται, η στέγη παραμένει ακριβή, η ενέργεια απορροφά μεγαλύτερο μέρος του οικογενειακού προϋπολογισμού και πολλά νοικοκυριά αδυνατούν να απορροφήσουν συνεχείς αυξήσεις. Ο μηχανισμός ρύθμισης χρειάζεται. Πολύ καλύτερα θα ήταν να μειώνεται ο αριθμός εκείνων που αναγκάζονται να φτάσουν μέχρι την πόρτα του.
Η Ψηφιακή Κάρτα Εργασίας έχει σαφή χρησιμότητα. Η προστασία του εργαζομένου και η πραγματική καταγραφή του χρόνου εργασίας αποτελούν στοιχειώδη υποχρέωση της Πολιτείας. Η επιτυχία της κάρτας θα αποδειχθεί στα δεδομένα της αγοράς εργασίας. Στην αδήλωτη εργασία που περιορίστηκε, στις παραβιάσεις που εντοπίστηκαν, στις εργασιακές σχέσεις που βελτιώθηκαν και στη γραφειοκρατία που δεν φορτώθηκε απλώς σε διαφορετική οθόνη. Ο αριθμός των εργαζομένων που «καλύπτονται» είναι χρήσιμο διοικητικό στοιχείο. Το αποτέλεσμα είναι εκείνο που αφορά την κοινωνία.
Η ίδια αρχή ισχύει για κάθε ψηφιακή μεταρρύθμιση. Ο αριθμός των πλατφορμών δεν αποτελεί μέτρο κρατικής αποτελεσματικότητας. Ο πολίτης ενδιαφέρεται για τον χρόνο που γλίτωσε και η επιχείρηση για την ταλαιπωρία που εξαφανίστηκε. Το κράτος μπορεί να γίνει εξαιρετικά ψηφιακό και να εξακολουθεί να ζητά από τον άνθρωπο να περιμένει. Τότε έχουμε αλλάξει την οθόνη, όχι την εμπειρία.
Στην περιφέρεια, η επιδοτούμενη τηλεργασία, η νέα ειδικότητα στο Καρπενήσι και η οικονομική ενίσχυση έως 10.000 ευρώ για μετεγκατάσταση μπορούν να προσφέρουν χρήσιμα εργαλεία. Η δημογραφική υποχώρηση της χώρας βρίσκεται σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα. Συνδέεται με την οικογένεια, την εργασία, τη στέγη, την παιδεία, την Υγεία, την τοπική οικονομία και την περιφερειακή ανάπτυξη. Ο νέος άνθρωπος πρέπει να μπορεί να βρει αξιοπρεπή δουλειά, να αποκτήσει κατοικία, να μεγαλώσει παιδιά και να έχει βάσιμη προσδοκία ότι ο τόπος στον οποίο μένει θα εξακολουθεί να του προσφέρει ευκαιρίες δέκα χρόνια αργότερα.
Τα προγράμματα μπορούν να υπηρετήσουν αυτή την πολιτική. Δεν μπορούν να τη συναρμολογήσουν εκ των υστέρων. Το δημογραφικό απαιτεί διάρκεια δεκαετιών, σταθερότητα και πόρους που δεν αλλάζουν χαρακτήρα κάθε φορά που αλλάζει υπουργός ή πρόγραμμα χρηματοδότησης.
Στον τουρισμό, τα στοιχεία είναι πράγματι καλά. Η Τράπεζα της Ελλάδος καταγράφει για το πρώτο επτάμηνο του 2026 ταξιδιωτικές εισπράξεις 13,52 δισεκατομμυρίων ευρώ, αυξημένες κατά 12%, και εισερχόμενη ταξιδιωτική κίνηση αυξημένη κατά 8,6%. Η επιτυχία είναι σημαντική και ο τουρισμός αποτελεί έναν από τους ισχυρότερους πυλώνες της ελληνικής οικονομίας.
Ακριβώς γι’ αυτό έχει ενδιαφέρον και το υπόλοιπο στοιχείο. Οι καθαρές ταξιδιωτικές εισπράξεις αντιστάθμισαν στο επτάμηνο το 62,1% του ελλείμματος του ισοζυγίου αγαθών. Αυτό λέει πολλά για τη δύναμη του τουρισμού και ταυτόχρονα για το μέγεθος του κενού που καλείται να αντισταθμίσει. Η χώρα χρειάζεται τον τουρισμό της ισχυρό. Χρειάζεται εξίσου βιομηχανία, τεχνολογία, αγροδιατροφή, ενέργεια και εξαγωγικές επιχειρήσεις. Όσο ο τουρισμός καλείται να καλύπτει τόσο μεγάλο μέρος όσων δεν δημιουργούν άλλοι κλάδοι, η επιτυχία του φωτίζει ταυτόχρονα μια παλιά ελληνική αδυναμία.
Τα νούμερα των αφίξεων είναι ευχάριστα. Η επόμενη οικονομική κατάκτηση θα είναι να μη χρειάζεται η χώρα να περιμένει κάθε καλοκαίρι για να ισορροπήσει ένα σημαντικό μέρος όσων δεν εξάγει τον υπόλοιπο χρόνο.
Στο Κτηματολόγιο, η ψηφιακή υποβολή αιτήσεων είναι επίσης θετική εξέλιξη. Κάθε διαδικασία που απαλλάσσει τον πολίτη από ουρές, μετακινήσεις και άσκοπη γραφειοκρατία αποτελεί πρόοδο. Το κρίσιμο σημείο βρίσκεται λίγο πιο βαθιά από τη φόρμα υποβολής. Ο πολίτης χρειάζεται γρήγορη απόφαση, ασφάλεια δικαίου, κατοχυρωμένη περιουσία και υπηρεσίες που ολοκληρώνουν τις υποθέσεις σε λογικό χρόνο. Η μεταφορά μιας εκκρεμότητας από έναν φάκελο σε μια πλατφόρμα την κάνει ευκολότερη στην παρακολούθηση. Δεν την κάνει αυτομάτως μικρότερη.
Στο μεταναστευτικό, η κυβέρνηση παρουσιάζει τη μείωση των ροών και την αύξηση των επιστροφών ως αποτέλεσμα μιας «αυστηρής αλλά δίκαιης πολιτικής». Η φύλαξη των συνόρων, οι επιστροφές και η αποτελεσματική λειτουργία του ασύλου αποτελούν πράγματι βασικά στοιχεία κάθε σοβαρής μεταναστευτικής πολιτικής. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή καταγράφει το 2026 συνολική μείωση των αιτήσεων ασύλου στην ΕΕ+ και μεγαλύτερη έμφαση στις επιστροφές και στη συνεργασία με τρίτες χώρες.
Χρειάζεται πάντως προσοχή στους πρόωρους απολογισμούς. Οι μεταναστευτικές ροές αλλάζουν γρήγορα ανάλογα με τις διεθνείς εξελίξεις, τις διαδρομές, τα δίκτυα διακινητών και τις πολιτικές τρίτων χωρών. Το κλείσιμο μιας δομής ή μια περίοδος μειωμένων αφίξεων δεν σημαίνουν ότι το ζήτημα έχει λυθεί. Η Ελλάδα χρειάζεται σταθερή φύλαξη των συνόρων, αποτελεσματικό και γρήγορο σύστημα ασύλου, νόμιμες επιστροφές όσων δεν δικαιούνται διεθνή προστασία και ευρωπαϊκή αλληλεγγύη που να μετριέται στην πράξη.
Η χώρα έχει επίσης κάθε δικαίωμα να δηλώνει καθαρά ότι προστασία παρέχεται σε όσους τη δικαιούνται και ότι τα σύνορά της προστατεύονται απέναντι στην παράνομη είσοδο. Μια τέτοια θέση δεν χρειάζεται ούτε υπερβολή ούτε ενοχή. Χρειάζεται νομιμότητα, συνέπεια και κράτος ικανό να την εφαρμόζει.
Στον επαναπατρισμό των αρχαιοτήτων, τα πράγματα είναι πιο καθαρά. Κάθε ελληνική αρχαιότητα που επιστρέφει στον τόπο της αποτελεί σημαντική στιγμή για τον πολιτισμό και την ιστορική μνήμη της χώρας. Ο ελληνικός πολιτισμός όμως δεν εξαντλείται στις τελετές επιστροφής ούτε στις φωτογραφίες μέσα στα μουσεία. Είναι παιδεία, ταυτότητα, ιστορική συνέχεια και συνείδηση ότι η χώρα αποτελεί φορέα μιας διαδρομής πολύ μεγαλύτερης από τη σημερινή διοικητική της μορφή. Αυτή η αντίληψη αξίζει να είναι παρούσα πολύ περισσότερο στην Παιδεία, στον δημόσιο χώρο και στον τρόπο με τον οποίο το κράτος αντιμετωπίζει την ίδια του την κληρονομιά.
Μετά από όλα αυτά, η απουσία γίνεται πιο καθαρή. Η κυβερνητική ανασκόπηση έχει αριθμούς, πλατφόρμες, προγράμματα, επιδοτήσεις, επενδυτικές συναντήσεις και αρκετές παρεμβάσεις που είναι χρήσιμες. Εκείνο που εξακολουθεί να διακρίνεται δυσκολότερα είναι η σύνδεσή τους σε μια συγκεκριμένη εικόνα της Ελλάδας που θέλουμε να υπάρχει σε δέκα χρόνια.
Μια χώρα με ισχυρότερη οικονομία, μεγαλύτερη βιομηχανική και τεχνολογική παρουσία, ενεργειακή ασφάλεια και περιφέρεια που δεν αδειάζει. Μια χώρα που μπορεί να στηρίξει οικογένειες χωρίς να μετατρέπει κάθε κοινωνικό πρόβλημα σε καινούργιο επίδομα. Ένα κράτος αποτελεσματικό πριν γίνει εντυπωσιακό στην οθόνη. Μια εξωτερική πολιτική με αποτροπή, στρατηγική συνέχεια και επίγνωση του εθνικού συμφέροντος. Αυτά δεν είναι χωριστά κεφάλαια μιας κυβερνητικής παρουσίασης. Συνθέτουν το ίδιο εθνικό πρόβλημα.
Μετά από τόσα χρόνια διακυβέρνησης, ο πήχης δεν μπορεί να βρίσκεται στο αν κινήθηκε κάτι αυτή την εβδομάδα. Η χώρα δικαιούται να ζητά να μάθει προς ποια κατεύθυνση κινείται συνολικά και τι ακριβώς θα έχει αλλάξει όταν ολοκληρωθεί αυτή η μακρά πολιτική περίοδος.
Η Ελλάδα χρειάζεται να ξαναβρεί οικονομική, κοινωνική και εθνική αυτοπεποίθηση, να σέβεται τους συμμάχους της χωρίς να ξεχνά τα δικά της συμφέροντα, να υπερασπίζεται την ειρήνη έχοντας αξιόπιστη αποτροπή και να συμμετέχει στις μεγάλες τεχνολογικές αλλαγές αντί να περιορίζεται στον ρόλο του πελάτη τους. Κυρίως, πρέπει να μπορεί να προσφέρει στους πολίτες της έναν λόγο να πιστεύουν ότι η επόμενη δεκαετία θα είναι καλύτερη από την προηγούμενη.
Οι καιροί που έρχονται θα είναι δύσκολοι και δεν θα ενδιαφερθούν ιδιαίτερα για το πόσο καλή ήταν η κυριακάτικη ανασκόπηση.
Θα ενδιαφερθούν για το αν υπήρχε σχέδιο.
Και σήμερα αυτό το σχέδιο εξακολουθεί να μη διακρίνεται όσο καθαρά θα έπρεπε.
