Η πίστη, το ήθος και η ευθύνη της αντίστασης

Γράφει ο Γιάννης Κίτσος, οικονομολόγος – σύμβουλος χρηματοοικονομικού και στρατηγικού σχεδιασμού

Συχνά αντιμετωπίζουμε την πολιτική και τον πολιτισμό σαν δύο διαφορετικούς κόσμους, που κινούνται παράλληλα και σπάνια συναντιούνται.

Ο ένας ασχολείται με την εξουσία, τους συσχετισμούς και τις αποφάσεις που καθορίζουν την πορεία μιας χώρας.

Ο άλλος αναζητά το νόημα της ζωής, την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και την αλήθεια πίσω από την καθημερινότητα.

Κι όμως, υπάρχουν στιγμές που οι δύο αυτοί κόσμοι συναντώνται σε ένα κοινό ερώτημα, του τι αξίζει τελικά να υπερασπίζεται ο άνθρωπος και ποιο είναι το τίμημα όταν αρνείται να συμβιβαστεί;

Δύο πρόσφατες αναφορές έφεραν αυτό το ερώτημα στο προσκήνιο. Από τη μία, η δημόσια τοποθέτηση του Άρη Σερβετάλη στα «Δημήτρια», όπου ο γνωστός ηθοποιός μίλησε για το ήθος, τη μετάνοια, τη μυστηριακή ζωή και την ευθύνη της τέχνης απέναντι στον άνθρωπο. Για μια τέχνη που δεν εξαντλείται στην πρόκληση και στην πρόσκαιρη εντύπωση, αλλά αναζητά κάτι βαθύτερο από την επιτυχία και την αναγνωρισιμότητα.

Από την άλλη, το δημοσίευμα για την πνευματική σχέση του Αντώνη Σαμαρά με τον Πατέρα Παΐσιο στους Προμάχους Αλμωπίας και την αναφορά στον χαρακτηρισμό «Μακκαβαίος», που είχε αποδώσει ο Άγιος Παΐσιος στον Α. Σαμαρά, και που συνδέεται με την παράδοση των αγωνιστών της πίστης και της ελευθερίας. Ένας συμβολισμός που, ανεξάρτητα από το πώς τον προσεγγίζει κανείς, παραπέμπει σε μια αντίληψη για τη στάση ζωής, με βάση την οποία υπερασπίζεσαι όσα θεωρείς θεμελιώδη, ακόμη κι όταν αυτό έχει προσωπικό ή πολιτικό κόστος.

Αν επιχειρούσαμε να φανταστούμε έναν διάλογο ανάμεσα στον Άρη Σερβετάλη και τον Αντώνη Σαμαρά, δύο σύγχρονους Μακκαβαίους, ίσως το σημείο συνάντησης τους να μην ήταν τόσο η τέχνη ή η πολιτική, όσο η έννοια της συνείδησης. Η συνείδηση που δοκιμάζεται όταν ο άνθρωπος καλείται να επιλέξει ανάμεσα στην ευκολία του συμβιβασμού και στη δυσκολία της συνέπειας.

Ακολουθεί ο φανταστικός διάλογος…

Άρη, άκουσα όσα είπες στα «Δημήτρια» για το ήθος στην τέχνη και για την ανάγκη να μη χάνει ο άνθρωπος την αξιοπρέπεια του μέσα στην αναζήτηση της επιτυχίας. Δεν είναι εύκολο αυτό που περιγράφεις. Ο χώρος της τέχνης έχει τις δικές του πιέσεις, τις δικές του μόδες, τις δικές του απαιτήσεις. Πώς μπορεί ένας καλλιτέχνης να κρατήσει την αυτονομία του χωρίς να υποκύψει σε όσα του επιβάλλει η εποχή;

κ. Πρόεδρε, δεν είναι εύκολο. Γιατί, πολλές φορές, το να ακολουθήσεις τη συνείδηση σου σημαίνει να αρνηθείς ευκαιρίες, να αποδεχθείς την κριτική, ακόμη και να μείνεις μόνος. Όμως, για μένα, η τέχνη δεν μπορεί να είναι μόνο μια υπόθεση προβολής. Πρέπει να έχει σχέση με τον άνθρωπο και με το ερώτημα πώς ζούμε. Η πίστη, η μετάνοια, η προσπάθεια να ξεπεράσουμε τον εγωισμό μας δεν είναι πράγματα που αφορούν μόνο την ιδιωτική μας ζωή. Επηρεάζουν και όσα δημιουργούμε και όσα επιλέγουμε να υπερασπιστούμε.

Θα σας ρωτούσα, λοιπόν, κ. Πρόεδρε, κάτι αντίστοιχο για την πολιτική. Εκεί οι συμβιβασμοί έχουν συχνά πολύ μεγαλύτερο κόστος, γιατί δεν αφορούν μόνο τον ίδιο τον πολιτικό. Αφορούν μια ολόκληρη κοινωνία. Πώς μπορεί κανείς να παραμείνει συνεπής όταν η πίεση να προσαρμοστεί είναι τόσο μεγάλη;

Νομίζω, Άρη, ότι όλα ξεκινούν από το πώς αντιλαμβάνεσαι την ίδια την πολιτική. Αν τη βλέπεις ως διαδρομή προσωπικής ανέλιξης, τότε είναι εύκολο να προσαρμόζεσαι κάθε φορά στις περιστάσεις. Αν όμως τη βλέπεις ως ευθύνη απέναντι στην πατρίδα και στους ανθρώπους που σε εμπιστεύτηκαν, τότε τα πράγματα αλλάζουν.

Ο χαρακτηρισμός «Μακκαβαίος» έχει έναν ιδιαίτερο συμβολισμό. Μας θυμίζει ότι υπάρχουν στιγμές κατά τις οποίες η υπεράσπιση της πίστης, της ελευθερίας και της ταυτότητας απαιτεί επιμονή και προσωπικό κόστος. Όχι φανατισμό, ούτε άρνηση του διαλόγου. Αλλά σταθερότητα στις αρχές σου. Γιατί, Άρη, αν εγκαταλείπεις όσα πιστεύεις κάθε φορά που συναντάς δυσκολίες, στο τέλος δεν έχεις συμβιβαστεί απλώς με τους άλλους. Έχεις συμβιβαστεί με τον ίδιο σου τον εαυτό.

Αυτό, κ. Πρόεδρε, που λέτε έχει σημασία και για την τέχνη. Όταν υποδύθηκα τον Άγιο Νεκτάριο στον «Άνθρωπο του Θεού», ήρθα αντιμέτωπος με ένα πρόσωπο που γνώρισε την αδικία, την απόρριψη και τον πόνο, αλλά δεν εγκατέλειψε την εσωτερική του πορεία. Η μεγαλύτερη μάχη, τελικά, δεν είναι να αποδείξεις στους άλλους ότι έχεις δίκιο. Είναι να μην αφήσεις την αδικία να σε μετατρέψει σε κάτι διαφορετικό από αυτό που θέλεις να είσαι.

Και ίσως αυτό εξηγεί γιατί τόσο πολλοί άνθρωποι συγκινούνται από έργα που αναφέρονται στην Ορθοδοξία και στους Αγίους. Δεν αναζητούν μόνο μια ιστορική αφήγηση. Αναζητούν απαντήσεις σε προσωπικά αδιέξοδα, σε φόβους και σε ερωτήματα που η σύγχρονη ζωή συχνά αφήνει αναπάντητα. Μήπως, λοιπόν, η πολιτική έχει απομακρυνθεί από αυτή την ανάγκη του ανθρώπου να βρει νόημα και ελπίδα;

Άρη, η πολιτική έχει πράγματι ένα μεγάλο πρόβλημα όταν περιορίζεται στη διαχείριση των αριθμών και της επικοινωνίας. Όταν θεωρεί ότι αρκεί να παρουσιάζει αποτελέσματα, να οργανώνει μια καμπάνια και να διαμορφώνει μια θετική εικόνα για να πείσει την κοινωνία ότι όλα πηγαίνουν καλά.

Ο άνθρωπος, όμως, δεν ζει μόνο με αριθμούς. Ζει με την αγωνία για το μέλλον των παιδιών του, με την ανάγκη να αισθάνεται ασφαλής, με την επιθυμία να βλέπει ότι η πατρίδα του έχει κατεύθυνση και ότι οι θυσίες του πιάνουν τόπο. Και, βέβαια, ζει με τις αξίες που κληρονόμησε και θέλει να μεταδώσει στην επόμενη γενιά.

Η πίστη δεν υποκαθιστά την πολιτική ευθύνη. Της δίνει, όμως, ένα μέτρο. Της θυμίζει ότι η εξουσία δεν είναι αυτοσκοπός και ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως ένας αριθμός σε έναν πίνακα ή ως ένας ψηφοφόρος που πρέπει απλώς να πειστεί. Αν η πολιτική χάσει αυτή τη διάσταση, τότε μπορεί να διατηρεί τους μηχανισμούς της, αλλά κινδυνεύει να χάσει την ψυχή της.

Υπάρχει, όμως, κ. Πρόεδρε, και μια άλλη πλευρά αυτής της συζήτησης. Η πίστη δεν δοκιμάζεται όταν όλα πηγαίνουν καλά. Δοκιμάζεται όταν έρχεται ο πόνος, όταν χάνεις έναν άνθρωπο που αγαπάς, όταν βρίσκεσαι μπροστά σε κάτι που δεν μπορείς να εξηγήσεις ούτε να αλλάξεις.

Η απώλεια της κόρης σας, της Λένας, είναι μια τέτοια δοκιμασία, που κανείς δεν μπορεί να προσεγγίσει με εύκολα λόγια. Χωρίς να θέλω να εισβάλω σε έναν τόσο προσωπικό χώρο, θα ήθελα να σας ρωτήσω πώς μπορεί ένας άνθρωπος να συνεχίσει να πορεύεται όταν έρχεται αντιμέτωπος με έναν πόνο τόσο βαθύ.

Δεν υπάρχουν εύκολες απαντήσεις, Άρη. Και δεν νομίζω ότι ένας τέτοιος πόνος μπορεί να εξηγηθεί με λόγια. Η απώλεια ενός παιδιού είναι κάτι που αλλάζει για πάντα τον άνθρωπο. Δεν ξεπερνιέται επειδή πέρασε ο χρόνος, ούτε εξαφανίζεται επειδή κάποιος προσπαθεί να δείξει δύναμη.

Εκείνο που μπορεί να σε κρατήσει είναι η πίστη, η αγάπη και η ελπίδα ότι ο θάνατος δεν είναι η τελευταία λέξη. Είναι η παρηγοριά της Αναστάσεως, η προσευχή, η παρουσία των ανθρώπων που αγαπάς, η μνήμη που δεν σβήνει. Είναι και εκείνες οι στιγμές σιωπής, όταν δεν χρειάζονται εξηγήσεις.

Δεν θα έλεγα ότι ο πόνος σε κάνει αυτομάτως καλύτερο άνθρωπο. Σε αναγκάζει, όμως, να ξαναδείς πολλά πράγματα διαφορετικά. Να καταλάβεις πόσο εύθραυστη είναι η ζωή και πόσο λίγη σημασία έχουν τελικά οι ματαιοδοξίες μας. Και, ίσως, να αναρωτηθείς πιο επίμονα τι αξίζει να αφήσεις πίσω σου. Για μένα, η πίστη δεν σημαίνει ότι δεν πονάς. Σημαίνει ότι μέσα στον πόνο προσπαθείς να μη χάσεις την ελπίδα.

Ίσως, κ. Πρόεδρε, αυτή να είναι και η βαθύτερη σχέση ανάμεσα στην προσωπική δοκιμασία και στη δημόσια ευθύνη. Ότι, όταν συνειδητοποιείς πόσο πρόσκαιρα είναι πολλά από όσα μας απασχολούν, αναγκάζεσαι να ξεχωρίσεις το ουσιώδες από το περιττό.

Και σήμερα, στην πολιτική ζωή, υπάρχει έντονη συζήτηση για το αν οι παραδοσιακές αξίες, η εθνική ταυτότητα και η Ορθόδοξη παράδοση μπορούν να αποκτήσουν ξανά ουσιαστική θέση στον δημόσιο διάλογο. Πολλοί άνθρωποι αισθάνονται ότι δεν εκφράζονται από το σημερινό πολιτικό σύστημα. Θεωρείτε ότι υπάρχει ανάγκη για μια διαφορετική πολιτική πρόταση;

Ναι Άρη… Η ανάγκη για μια πολιτική πρόταση που θα μιλά με καθαρότητα για την πατρίδα, την κοινωνική συνοχή, την παραγωγή, την οικογένεια και την εθνική αξιοπρέπεια είναι υπαρκτή. Αλλά δεν αρκεί να επικαλείσαι τις αξίες. Πρέπει να αποδεικνύεις στην πράξη ότι τις υπηρετείς.

Ο πατριωτισμός δεν είναι σύνθημα. Είναι η υποχρέωση να υπερασπίζεσαι τα εθνικά συμφέροντα, να μη θεωρείς την κοινωνία απλό ακροατήριο κυβερνητικών ανακοινώσεων και να μην αντιμετωπίζεις την Ελλάδα σαν να είναι μια χώρα χωρίς ιστορική μνήμη και χωρίς δική της βούληση. Και η πίστη δεν μπορεί να γίνεται εργαλείο πολιτικής εκμετάλλευσης. Απαιτεί σεβασμό, ταπεινότητα και συνέπεια.

Αν υπάρχει κάτι που χρειάζεται σήμερα, είναι να ξαναβρούμε την ουσία της πολιτικής. Να συζητήσουμε τι είδους οικονομία θέλουμε, πώς θα κρατήσουμε τους νέους στην πατρίδα τους, πώς θα στηρίξουμε την ελληνική οικογένεια και πώς θα υπερασπιστούμε την εθνική μας κυριαρχία σε έναν κόσμο που αλλάζει. Μια πολιτική πρόταση κρίνεται από τις απαντήσεις της και από τη δύναμη να τις υποστηρίξει, όχι μόνο από τις προθέσεις που διακηρύσσει.

Άρα, κ. Πρόεδρε, το ζητούμενο δεν είναι απλώς να επιστρέψουμε σε όσα θεωρούμε παραδοσιακά, αλλά να βρούμε τον τρόπο να τα κάνουμε ξανά ζωντανά μέσα στη σύγχρονη κοινωνία.

Ακριβώς, Άρη. Η παράδοση δεν είναι ένα μουσείο στο οποίο επιστρέφουμε από νοσταλγία. Είναι μια ζωντανή σχέση με τις ρίζες μας, που μας δίνει τη δυνατότητα να προχωρήσουμε χωρίς να χάσουμε τον προσανατολισμό μας.

Και η πολιτική αλλαγή, αν πρόκειται να έχει πραγματικό νόημα, δεν μπορεί να στηρίζεται μόνο στην απογοήτευση από το παρόν. Χρειάζεται όραμα, σχέδιο, πρόσωπα με αξιοπιστία και, πάνω απ’ όλα, μια κοινωνία που θα αισθανθεί ότι κάποιος μιλά για τις πραγματικές της αγωνίες. Χρειάζεται να ξαναχτίσουμε τη σχέση εμπιστοσύνης ανάμεσα στον πολίτη και την πολιτική.

Και ποιος, κ. Πρόεδρε, είναι, τελικά, ο ρόλος του καθενός μας σε αυτή την προσπάθεια; Γιατί δεν μπορούν όλοι να βρίσκονται στην πολιτική, όπως δεν μπορούν όλοι να βρίσκονται πάνω στη σκηνή.

Άρη, ο καθένας έχει το δικό του μετερίζι. Ο καλλιτέχνης έχει τη δύναμη να συγκινεί, να προβληματίζει και να ανοίγει δρόμους στη σκέψη. Ο πολιτικός έχει την ευθύνη να μετατρέπει τις ανάγκες της κοινωνίας σε αποφάσεις και πράξεις. Ο πολίτης έχει τη δύναμη της κρίσης και της επιλογής.

Αυτό που μας ενώνει είναι η ευθύνη να μη συνηθίσουμε την παραίτηση. Να μην αποδεχθούμε ότι ο συμβιβασμός είναι μονόδρομος και ότι οι αξίες είναι απλώς λόγια για τις επετείους και τις δημόσιες ομιλίες. Γιατί μια κοινωνία δεν χάνει τις αξίες της σε μία ημέρα. Τις χάνει λίγο λίγο, κάθε φορά που παύει να τις υπερασπίζεται.

Και ίσως, τελικά, εκεί να βρίσκεται η ουσία αυτής της συζήτησης. Όχι στην πολιτική ή στην τέχνη ως ξεχωριστούς κόσμους, αλλά στον άνθρωπο που καλείται να σταθεί με αξιοπρέπεια απέναντι στις δοκιμασίες του και να αναλάβει την ευθύνη που του αναλογεί.

Γιατί η πραγματική αντίσταση δεν αρχίζει από τα μεγάλα λόγια. Αρχίζει από τη συνείδηση. Και αποκτά νόημα όταν γίνεται πράξη.