Από την πολιτική ευθύνη στην κυβερνητική ανάλυση και από την παραγωγή στην ψηφιακή αυταπάτη
Γράφει ο Γιάννης Κίτσος, οικονομολόγος – σύμβουλος χρηματοοικονομικού και στρατηγικού σχεδιασμού
Τα πρόσφατα πανηγυρικά εγκαίνια του υπερυπολογιστή «Δαίδαλος» στο Λαύριο, ένα έργο 58,9 εκατομμυρίων ευρώ από το Ταμείο Ανάκαμψης, παρουσιάστηκαν από την κυβέρνηση σαν την απόλυτη απόδειξη ότι περνάμε στην ψηφιακή πρωτοπορία. Όμως, αν βγάλουμε από τη μέση τους αλγόριθμους και τα κορδελάκια των εγκαινίων, ο «Δαίδαλος» δεν είναι παρά το πιο καθαρό σύμπτωμα μιας βαθιάς κυβερνητικής παθογένειας που έχει να κάνει με την ολική μετατροπή της πολιτικής μας ηγεσίας σε μια ομάδα ακαδημαϊκών αναλυτών.
Ο Χένρι Κίσινγκερ, στο βιβλίο του Διπλωματία, διατυπώνει μια ουσιώδη διάκριση ανάμεσα στον αναλυτή και τον πολιτικό. Ο αναλυτής μπορεί να επιλέξει το πρόβλημα που θα μελετήσει, να διαθέσει τον χρόνο που χρειάζεται και να διορθώσει τα συμπεράσματα του. Ο πολιτικός, αντίθετα, καλείται να αντιμετωπίσει προβλήματα που του επιβάλλει η πραγματικότητα, να αποφασίσει υπό πίεση και να αναλάβει την ευθύνη των επιλογών του. Γιατί στην πολιτική, ένα λανθασμένο συμπέρασμα δεν διορθώνεται απλώς με μια νέα μελέτη. Οι συνέπειες του μεταφέρονται στην κοινωνία, στην οικονομία και, πολλές φορές, στο μέλλον μιας ολόκληρης χώρας.
Αυτή ακριβώς τη διάκριση φαίνεται να παραβλέπει η κυβέρνηση του Κυριάκου Μητσοτάκη. Όλο και συχνότερα, ο πρωθυπουργός και το κυβερνητικό επιτελείο εμφανίζονται να λειτουργούν περισσότερο ως αναλυτές που περιγράφουν την πραγματικότητα μέσα από το πρίσμα του κυβερνητικού αφηγήματος και λιγότερο ως πολιτικοί που αναλαμβάνουν την ευθύνη να την αλλάξουν. Παρουσιάζουν δείκτες, ανακοινώνουν φιλόδοξους στόχους, επικαλούνται τεχνολογικές καινοτομίες και ψηφιακά επιτεύγματα, αλλά αποφεύγουν να απαντήσουν με την ίδια σαφήνεια στα ουσιώδη ερωτήματα. Πόσο κοστίζουν οι επιλογές τους; Ποιο συγκεκριμένο πρόβλημα επιλύουν; Ποιο είναι το μετρήσιμο αποτέλεσμα για την οικονομία και την κοινωνία;
Με άλλα λόγια, έχουμε αναλυτές χωρίς ανάλυση κόστους και αποτελέσματος. Μια κυβέρνηση που γνωρίζει να παρουσιάζει το σχέδιο, αλλά δεν εξηγεί επαρκώς αν το σχέδιο αποδίδει. Γιατί η πολιτική δεν είναι άσκηση επί χάρτου ούτε διαγωνισμός εντυπωσιακών παρουσιάσεων. Είναι η ιεράρχηση πραγματικών αναγκών, η ορθολογική αξιοποίηση περιορισμένων πόρων και, κυρίως, η λογοδοσία για όσα επιτυγχάνονται ή αποτυγχάνουν.
Το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο σοβαρό όταν η τεχνολογική καινοτομία παρουσιάζεται ως υποκατάστατο μιας ολοκληρωμένης παραγωγικής στρατηγικής. Σε μια χώρα όπου ο πρωτογενής και ο δευτερογενής τομέας αντιμετωπίζουν σοβαρές δυσκολίες, η κυβέρνηση εμφανίζεται να επενδύει επικοινωνιακά σε υπερυπολογιστές και ψηφιακές εφαρμογές, σαν να μπορούν από μόνοι τους να λύσουν τις χρόνιες αδυναμίες της ελληνικής οικονομίας. Σαν να αρκεί η τεχνολογική υποδομή για να αναπληρώσει την αποδυνάμωση της παραγωγικής βάσης.
Εδώ ανακύπτει ένας ιστορικός παραλληλισμός που αξίζει να μας προβληματίσει. Το 1958, ο Μάο Τσετούνγκ εγκαινίασε το περίφημο «Μεγάλο Άλμα προς τα Εμπρός», υποσχόμενος θεαματική αύξηση της παραγωγής χάλυβα και ταχεία εκβιομηχάνιση της Κίνας. Οι στόχοι ήταν φιλόδοξοι, αλλά δεν στηρίζονταν στις πραγματικές δυνατότητες της χώρας. Για να επιτευχθούν οι αριθμοί του σχεδίου, οι αγρότες οδηγήθηκαν ακόμη και στο λιώσιμο μαγειρικών σκευών και γεωργικών εργαλείων, εγκαταλείποντας την καλλιέργεια των χωραφιών τους για να παράγουν χάλυβα σε πρόχειρες καμίνους. Η προσπάθεια να επιβληθούν οι στόχοι του σχεδιασμού στην πραγματικότητα υπονόμευσε την ίδια την παραγωγή τροφίμων και συνέβαλε σε έναν καταστροφικό λιμό, με δεκάδες εκατομμύρια νεκρούς.
Προφανώς, η σημερινή Ελλάδα δεν είναι η Κίνα του Μάο, ούτε μπορούν να εξισωθούν οι ιστορικές συνθήκες και οι συνέπειες εκείνης της πολιτικής. Ο παραλληλισμός αφορά τη λογική ενός σχεδιασμού που θέτει τις εντυπωσιακές εξαγγελίες πάνω από τις πραγματικές παραγωγικές προϋποθέσεις. Όταν η πολιτική αντιμετωπίζει την οικονομία ως ένα σύνολο αριθμών που πρέπει να επιβεβαιώσουν ένα προκαθορισμένο αφήγημα, αντί ως ένα ζωντανό σύστημα που έχει συγκεκριμένες ανάγκες και περιορισμούς, τότε η απόσταση ανάμεσα στις υποσχέσεις και στα αποτελέσματα μπορεί να γίνει επικίνδυνη.
Στην ελληνική περίπτωση, το ερώτημα είναι, πώς ακριβώς θα βοηθήσει ένας υπερυπολογιστής τον αγρότη που αντιμετωπίζει υψηλό κόστος παραγωγής, ελλείψεις νερού και δυσκολίες διάθεσης των προϊόντων του; Πώς θα ενισχύσει τη μεταποιητική επιχείρηση που χρειάζεται χρηματοδότηση, σύγχρονο εξοπλισμό και πρόσβαση σε αγορές; Πώς θα συμβάλει στη δημιουργία εγχώριας προστιθέμενης αξίας και στον περιορισμό της εξάρτησης από εισαγωγές; Ασφαλώς, η τεχνολογία μπορεί να προσφέρει λύσεις. Δεν τις προσφέρει, όμως, αυτομάτως. Χρειάζεται σχέδιο που να συνδέει τις δυνατότητες της με τις πραγματικές ανάγκες της παραγωγής.
Ας είμαστε, λοιπόν, σαφείς. Δεν είμαστε Λουδιστές, ούτε αρνούμαστε την τεχνολογική πρόοδο. Η τεχνητή νοημοσύνη, οι ψηφιακές εφαρμογές και οι σύγχρονες υπολογιστικές υποδομές μπορούν να αποτελέσουν πολύτιμα εργαλεία ανάπτυξης. Η καινοτομία, όμως, δεν αποτελεί αυτοσκοπό. Η αξία της κρίνεται από το αν λύνει προβλήματα, μειώνει το κόστος, αυξάνει την παραγωγικότητα και βελτιώνει τη ζωή των πολιτών. Διαφορετικά, κινδυνεύει να μετατραπεί σε μια ακριβή επικοινωνιακή βιτρίνα, που εντυπωσιάζει στις κυβερνητικές παρουσιάσεις αλλά αφήνει την πραγματική οικονομία να αντιμετωπίζει τα ίδια προβλήματα.
Η ευθύνη είναι ακόμη μεγαλύτερη λόγω των πόρων του Ταμείου Ανάκαμψης. Η Ελλάδα απέκτησε μια εξαιρετικά σημαντική χρηματοδοτική ευκαιρία, η οποία θα μπορούσε να συμβάλει στον ουσιαστικό μετασχηματισμό της οικονομίας και στην ενίσχυση της παραγωγικής της βάσης. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι πόσα έργα ανακοινώθηκαν ή πόσα κονδύλια απορροφήθηκαν. Είναι τι μένει στη χώρα από αυτή τη μεγάλη χρηματοδοτική προσπάθεια. Ποιες νέες παραγωγικές δυνατότητες δημιουργούνται; Ποιες επιχειρήσεις γίνονται ανταγωνιστικότερες; Πόση πρόσθετη αξία παράγεται; Ποια είναι η απόδοση των δημόσιων και ευρωπαϊκών πόρων;
Γιατί η απορρόφηση κονδυλίων δεν ταυτίζεται με την αποτελεσματική αξιοποίηση τους. Η ολοκλήρωση ενός έργου δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι ήταν η καλύτερη δυνατή επιλογή. Και η τεχνολογική αναβάθμιση δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με παραγωγική ανασυγκρότηση. Εάν η χώρα εξακολουθεί να δυσκολεύεται να παράγει, να μεταποιεί και να εξάγει με μεγαλύτερη ανταγωνιστικότητα, η κυβέρνηση οφείλει να εξηγήσει πώς οι επενδύσεις της μεταφράζονται σε ουσιαστικό οικονομικό αποτέλεσμα.
Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο η συζήτηση δεν αφορά την αντίθεση ανάμεσα στην τεχνολογία και στην παράδοση. Αφορά τη διαφορά ανάμεσα σε μια πραγματική αναπτυξιακή στρατηγική και σε ένα κυβερνητικό αφήγημα εκσυγχρονισμού. Η πρώτη ξεκινά από τις ανάγκες της χώρας, υπολογίζει το κόστος, θέτει μετρήσιμους στόχους και αξιολογεί τα αποτελέσματα. Το δεύτερο ξεκινά από την εικόνα που θέλει να παρουσιάσει η κυβέρνηση και αναζητά τις εξαγγελίες που θα την επιβεβαιώσουν.
Ο πρωθυπουργός, όμως, δεν είναι αναλυτής που επιλέγει τα δεδομένα που τον εξυπηρετούν. Είναι πολιτικός που οφείλει να λογοδοτεί για το σύνολο της πραγματικότητας, ακόμη και για εκείνα τα στοιχεία που δεν χωρούν στις κυβερνητικές παρουσιάσεις. Η πραγματικότητα δεν κρίνεται στα διαγράμματα και στις ανακοινώσεις. Κρίνεται στο χωράφι που πρέπει να παράγει, στο εργοστάσιο που πρέπει να λειτουργεί, στην επιχείρηση που πρέπει να επιβιώνει και στο εισόδημα που πρέπει να επαρκεί.
Γι’ αυτό και το ερώτημα προς την κυβέρνηση παραμένει θεσμικό και απολύτως συγκεκριμένο… ποιο είναι το πραγματικό κόστος των επιλογών της και ποιο το μετρήσιμο αποτέλεσμα για τη χώρα; Μέχρι να δοθούν τεκμηριωμένες απαντήσεις και να αποδειχθεί στην πράξη η σύνδεση της τεχνολογικής καινοτομίας με την ανασυγκρότηση της ελληνικής παραγωγής, οι πανηγυρισμοί δεν αποτελούν απόδειξη επιτυχίας.
Η Ελλάδα δεν χρειάζεται απλώς περισσότερους αναλυτές, περισσότερες εφαρμογές και εντυπωσιακότερες παρουσιάσεις. Χρειάζεται πολιτικούς που να μετατρέπουν τις δυνατότητες σε παραγωγή, τους διαθέσιμους πόρους σε πραγματική αξία και τις εξαγγελίες σε μετρήσιμα αποτελέσματα. Γιατί η καινοτομία χωρίς σχέδιο είναι απλώς μια υπόσχεση και η ανάπτυξη χωρίς αξιολόγηση μπορεί να καταλήξει ένα ακόμη κυβερνητικό αφήγημα.

