Ο «δεινός σκοπευτής» της διακυβέρνησης

Γράφει ο Γιάννης Κίτσος, οικονομολόγος – σύμβουλος χρηματοοικονομικού και στρατηγικού σχεδιασμού

Στην πολιτική, η αξιολόγηση γίνεται από τα αποτελέσματα. Υπάρχουν όμως περιπτώσεις όπου ακόμη και αυτά δεν αρκούν, γιατί στην ουσία «κατασκευάζονται» εκ των υστέρων. Εκεί ταιριάζει απόλυτα το «φαινόμενο του δεινού σκοπευτή». Κατά το «φαινόμενο» αυτό πυροβολείς πρώτα σε ένα λευκό χαρτί και μετά ζωγραφίζεις τον στόχο γύρω από την τρύπα, ώστε να φαίνεται πως πέτυχες διάνα.

Αν δει κανείς τη διακυβέρνηση Μητσοτάκη μέσα από αυτό το πρίσμα, θα διαπιστώσει μια επαναλαμβανόμενη μεθοδολογία. Στα εθνικά ζητήματα, στην οικονομία, στον ενεργειακό σχεδιασμό στη διαχείριση κρίσεων και «επιτελικό» κράτος, η κυβέρνηση δεν κινείται με βάση σαφείς, προκαθορισμένους και μετρήσιμους στόχους. Αντίθετα, αντιδρά στα γεγονότα και στη συνέχεια παρουσιάζει τις αντιδράσεις της ως μέρος ενός «συνεκτικού σχεδίου» που υποτίθεται ότι υπήρχε εξαρχής.

Αυτή η πρακτική έχει βαθύτερη γνωστική ρίζα, που λέγεται«μεροληψία επιβεβαίωσης». Αντί να αναζητά στοιχεία που θα μπορούσαν να την διαψεύσουν, η ηγεσία συλλέγει μόνο όσα την επιβεβαιώνουν. Όπως είχε επισημάνει ο Φράνσις Μπέικον ήδη από το 1620, η ανθρώπινη σκέψη, μόλις υιοθετήσει μια γνώμη, τείνει να αγνοεί όσα την αμφισβητούν προκειμένου να διατηρήσει την αρχική της βεβαιότητα. Στην πολιτική, αυτό μετατρέπεται σε συνεχή προσπάθεια επιβεβαίωσης του αφηγήματος, ακόμα και όταν η πραγματικότητα το διαψεύδει.

Στα εθνικά, η απουσία σταθερής στρατηγικής γίνεται εμφανής από τη μεταβλητότητα της ρητορικής. Κάθε εξέλιξη παρουσιάζεται εκ των υστέρων ως «επιτυχία», ακόμα και όταν πρόκειται για απλή διαχείριση ισορροπιών ή και κατευνασμού.

Στην οικονομική πολιτική, δεν τέθηκαν εξαρχής μετρήσιμοι στόχοι για ανάπτυξη, ανεργία ή χρέος. Γενικές υποσχέσεις δόθηκαν, και όταν τα νούμερα βγήκαν (κυρίως χάρη στη διεθνή και ευρωπαϊκή συγκυρία και τον τουρισμό), αποδόθηκαν στην «έξυπνη διαχείριση». Όταν η ανάπτυξη επιβραδύνθηκε, ο στόχος μετατοπίστηκε σε «σταθερότητα» και «ανθεκτικότητα». Ο πληθωρισμός πότε ήταν «προσωρινός», πότε «εισαγόμενος» και πάντα «ελεγχόμενος», ανάλογα με τα δεδομένα.

Στον ενεργειακό σχεδιασμό, η χώρα μπήκε σε ταχεία μετάβαση χωρίς ολοκληρωμένο οδικό χάρτη για κόστος, ασφάλεια εφοδιασμού και εγχώρια παραγωγή. Όταν οι τιμές ανέβηκαν, φταίγανε μόνο οι εξωτερικοί παράγοντες, ενώ όταν σταθεροποιήθηκαν, παρουσιάστηκε ως επιτυχία. Τα δεδομένα ερμηνεύτηκαν πάντα επιλεκτικά για να δικαιώσουν την αρχική επιλογή.

Στη διαχείριση κρίσεων, από την πανδημία μέχρι τις πυρκαγιές και τις πλημμύρες, το μοτίβο επαναλαμβάνεται. Δεν τέθηκαν εκ των προτέρων σαφή κριτήρια επιτυχίας. Μετά τα γεγονότα, διαμορφώθηκε το αφήγημα της «επιτυχούς διαχείρισης», με επιλεκτικές συγκρίσεις και υποβάθμιση των δυσμενών στοιχείων.

Ακόμα και στο αγαπημένο αφήγημα των «μεταρρυθμίσεων» και του «επιτελικού κράτους», η τεχνική είναι εμφανής. Ο νόμος 4622/2019 για το επιτελικό κράτος καταργούσε ελεγκτικούς μηχανισμούς με την υπόσχεση μεγαλύτερης διαφάνειας και αποδοτικότητας. Όταν αποκαλύφθηκαν σκάνδαλα (Predator, τηλεφωνικές παρακολουθήσεις, ΟΠΕΚΕΠΕ, καθυστερήσεις ή και απευθείας αναθέσεις σε έργα), ο στόχος μετατοπίστηκε στο: «Δεν υποσχεθήκαμε τέλεια διαφάνεια, αλλά ένα πιο ευέλικτο κράτος». Κάθε μεταρρύθμιση που υλοποιήθηκε (π.χ. ψηφιακές υπηρεσίες) παρουσιάστηκε ως «στόχος που πετύχαμε», ακόμα κι αν οι αρχικοί δείκτες απόδοσης δεν είχαν ποτέ καθοριστεί δημόσια και μετρήσιμα.

Το πρόβλημα, τελικά, δεν είναι η επικοινωνιακή δυσλειτουργία, αλλά μια βαθιά πολιτική παρακμή. Η κυβέρνηση Μητσοτάκη δεν ανακάλυψε τον τροχό της προπαγάνδας. Είναι, όμως, η πρώτη που τον μετέτρεψε σε επίσημο δόγμα διακυβέρνησης. Σε αυτό το ιδιότυπο «πολιτικό εργαστήρι», η πραγματικότητα λογίζεται ως εχθρός και τα δεδομένα ως αναλώσιμα υλικά αυτοδικαίωσης. Μια χώρα, όμως, δεν μπορεί να διοικηθεί με όρους ταχυδακτυλουργού για να μπορείς να βαφτίζεις το λάθος «επιτυχία», την αποτυχία «στρατηγική» και, τελικά, να ζωγραφίζεις τον στόχο γύρω από την τρύπα της σφαίρας, απαιτώντας από τους πολίτες και το χειροκρότημα.