Ο Άγνωστος Στρατιώτης και η Μνήμη υπό Επιτήρηση

(Όταν το Κράτος αποφασίζει ποιος δικαιούται να θυμάται)

Της Σωτηρίας Κουμπούλη, Δικηγόρου Αθηνών

Η νομοθετική πρωτοβουλία για την «προστασία» του Μνημείου του Άγνωστου Στρατιώτη δεν αφορά απλώς την ασφάλεια της ιστορικού σημείου. Αφορά τα όρια ανάμεσα στην εθνική μνήμη και στον έλεγχό της.

Η μεταφορά της αρμοδιότητας προστασίας του Μνημείου από την Προεδρία της Δημοκρατίας στο Υπουργείο Εθνικής Άμυνας προφανώς δεν είναι μόνο διοικητική ρύθμιση. Είναι μια συμβολική πράξη με πολλαπλές αναγνώσεις — πολιτικές, θεσμικές και κοινωνικές — που θέτει το ερώτημα:

«Ποιος προστατεύει τη Μνήμη, και από ποιον;»

Το Μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη δεν είναι απλώς λίθος μνήμης· είναι το καθρέφτισμα της χώρας απέναντι στην έννοια της θυσίας.

Είναι ο τόπος όπου οι Εύζωνες στέκουν όχι για να διαχωρίσουν, αλλά για να ενώσουν. Η τελετή της αλλαγής φρουράς δεν είναι τυπική — είναι η σιωπηλή υπενθύμιση ότι η ελευθερία απαιτεί παρουσία, όχι απουσία. Κι όμως, σήμερα, γύρω από αυτό το σημείο συναντώνται όλα τα ρήγματα της εποχής: το πένθος των Τεμπών, η κοινωνική δυσπιστία απέναντι στους θεσμούς και η ανάγκη για έναν νέο, αυθεντικό πατριωτισμό — χωρίς κρατική μεσολάβηση, χωρίς κομματικό πρόσημο.

Η ουσία της νομοθετικής αλλαγής έγκειται στο ότι η Κυβέρνηση επιχειρεί να επαναπροσδιορίσει τη σχέση της με τη Μνήμη — και κατ’ επέκταση, με τη Δημοκρατία. Φιλοδοξεί να καταστήσει το Μνημείο «αποστειρωμένο» και απρόσιτο, να το αποκόψει από το συλλογικό «ανήκειν» των πολιτών, να το μετατρέψει σε κρατικό αντικείμενο και όχι σε κοινό σημείο αναφοράς.

Άλλωστε είναι πιο εύκολο να προστατεύεις ένα άγαλμα, παρά να αντιμετωπίζεις μια κοινωνία που θυμάται.

Η σύνδεση του Μνημείου με τα Τέμπη είναι αναπόφευκτη και βαθιά.

Οι άγνωστοι πεσόντες του Έθνους συναντήθηκαν με τους άγνωστους πεσόντες της νέας Ελλάδας — τους νέους που χάθηκαν άδικα σε ένα δυστύχημα που αποκάλυψε τη συστημική ανευθυνότητα. Κι αυτοί οι νεκροί σε πόλεμο δεν έπεσαν; Η σύγκρουση με το ίδιο το Κράτος και τη διαφθορά του – αν δεν είναι πόλεμος, τότε τι είναι; Το Μνημείο έτσι αποκτά νέο νόημα: γίνεται τόπος συνείδησης, όχι μόνο ιστορικής, αλλά και πολιτικής και ηθικής.

Το ζήτημα δεν είναι αν θα φυλάσσεται καλύτερα το Μνημείο, αλλά ποιος το φυλάσσει, από ποιόν και για ποιον λόγο. Εάν η φρούρηση μετατραπεί σε σύμβολο αποκλεισμού — αντί για τιμής — τότε η χώρα χάνει κάτι πολύ βαθύτερο από ένα δικαίωμα: χάνει τη δυνατότητα να θυμάται ελεύθερα. Σε μια δημοκρατία, τα μνημεία δεν χρειάζονται στρατιωτικούς φρουρούς για να επιβιώσουν· χρειάζονται πολίτες που τα νοηματοδοτούν.

Και όσο η Μνήμη αυτών που χάθηκαν στα Τέμπη, στα βουνά της Πίνδου ή στα χαρακώματα του Σαγγάριου παραμένει ζωντανή μέσα στη συλλογική συνείδηση,

καμία «νομοθετική πρωτοβουλία προστασίας» δεν μπορεί να την περιορίσει — όσο κι αν θα το επιθυμούσε.

Η Ελλάδα δεν κινδυνεύει από τη Μνήμη της.

Κινδυνεύει όταν την ελέγχει. Το Μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη θα συνεχίσει να ανήκει σε εκείνους που στέκονται σιωπηλοί μπροστά του, όχι σε εκείνους που το ορίζουν. Και ίσως, πράγματι, οι άγνωστοι πεσόντες της νέας εποχής —οι πολίτες που απαιτούν λογοδοσία μετά τα Τέμπη— να είναι εκείνοι που θα αλλάξουν το σύστημα.Ένα σύστημα που κινδύνεψε να γίνει δικτατορικό μέσα στη σιωπή, μα θα αναγεννηθεί μέσα από τη φωνή της Μνήμης.