Για την 28η Οκτωβρίου 1940: Από το ΟΧΙ στο Καλπάκι. Η πρώτη νίκη του ελεύθερου κόσμου

Γράφει ο Χαρίτος Αναστασίου, Φοιτητής Χημικών Μηχανικών ΕΜΠ

Ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του ’30 μια σειρά γεγονότων παρέσυρε την Ευρώπη μα και τον κόσμο ολάκερο στη σκοτεινότερη και πλέον ζοφερή περίοδο που κατέγραψε ποτέ η ιστορία. Εκμεταλλευόμενη την διαρκή υποχωρητικότητα των Βρετανών και των Γάλλων η εθνικοσοσιαλιστική Γερμανία επέκτεινε την κυριαρχία και την ισχύ της στην κεντρική Ευρώπη, υπό την ακόρεστη όρεξη του παράφρονος ηγέτη της. Την εισβολή και σκύλευση της Πολωνίας ακολούθησε μια περίοδος σχετικής ηρεμίας, ο ψευτοπόλεμος, που δεν προμήνυε σε κανέναν τι θα έφερνε ο ερχομός της Άνοιξης. Μέσα σε λίγους μήνες, από τον Αύγουστο μέχρι και τον Ιούνιο του 1940, η Νορβηγία, η Δανία, οι Κάτω Χώρες και η Γαλλία υποχώρησαν και συνετρίβησαν σαν χάρτινοι πύργοι στην γερμανική βία, από την Σκανδιναβία μέχρι την Μάγχη οι ναζί διέθεταν τον απόλυτο έλεγχο, όσο οι τότε σύμμαχοι τους Σοβιετικοί υποδούλωναν την Βαλτική και την ανατολική Ευρώπη. Απελπιστικά μόνη η Μεγάλη Βρετανία αντιστέκονταν στον Άξονα όσο τα γερμανικά αεροσκάφη και υποβρύχια κατελάμβαναν τον ουρανό και απέκλειαν τον θαλάσσιο εφοδιασμό και οι Ηνωμένες Πολιτείες επέμεναν στο νοσηρό τους απομονωτισμό.

Μακριά από τους άμεσους στόχους του Χίτλερ η Ελλάδα δεν προορίζονταν να μπει σύντομα στον κύκλο βίας και φρίκης που είχε μόλις ξεσπάσει. Η αυταρχική δε κυβέρνηση Μεταξά έμενε πιστό στην υπηρεσία των βρετανικών συμφερόντων, εμπιστευόμενη περισσότερο δε τις δυτικές κοινοβουλευτικές δημοκρατίες παρά στα ομογάλακτα καθεστώτα του Άξονα. Παρόλο που η ίδια η Ελλάδα εισήγαγε γερμανικά πολεμικά προϊόντα μέσω κλήρινγκ, εξαιτίας της αδυναμίας της Βρετανίας να την ενισχύσει ανάλογα, πέτυχε να αποτελεί την μόνη χώρα στη νοτιοανατολική Ευρώπη που δεν ήταν οικονομικά και πολιτικά υποταγμένη στη ναζιστική Γερμανία, παραμένοντας στο πλευρό της θαλασσοκράτειρας. Αποφεύγοντας να διχάσει το έθνος όπως ανάλογα είχε συμβεί στον πρώτο παγκόσμιο, ο Μεταξάς επέλεξε να μην εντάξει ανοικτά την χώρα στο πλευρό των Συμμάχων, διατηρώντας μια πολιτική ίσων αποστάσεων η οποία όμως παρά την άψογή της στάση δεν εξασφάλιζε καμία εγγύηση για την Ελλάδα από τους συμμάχους της.

Η κατάληψη της Αλβανίας από τους Ιταλούς τον Απρίλιο του ’39 δεν άφηνε πολλά περιθώρια για ηρεμία στη νότια βαλκανική. Τα οράματα για μία πανίσχυρη Ιταλία, Τρίτη Ρώμη και κυρίαρχο της Αφρικής και της Μεσογείου συνέπαιρναν τον Duce παρά την αποδεδειγμένη ανικανότητα για την πραγμάτωσή τους. Την επιχείρηση προπαγάνδας ακολούθησε μία σειρά προκλητικών ενεργειών εις βάρος της Ελλάδος, από επιθέσεις σε ελληνικά πλοία μέχρι και την βύθιση της Έλλης. Όσο κι αν η κυβέρνηση επέμενε να καλεί τους εισβολείς «αγνώστου εθνικότητας», ο λαός γνώριζε αρκετά καλά τους αληθινούς ενόχους προσμένοντας το κάλεσμα του να συμβάλει στην παγκόσμια σύρραξη. Η περήφανη άρνηση του Μεταξά στο ιταλικό τελεσίγραφο δεν αποτέλεσε αποκλειστικά αποτέλεσμα της άτεγκτης στάσης του ίδιου στο πλευρό των ατλαντικών δυνάμεων ή της δράσης των βρετανικών μυστικών υπηρεσιών, αλλά και της επιβεβαιωμένης θέλησης των Ελλήνων για ηρωική πτώση παρά για παράδοση στον εισβολέα, στάση αντάξια στην κληρονομιά της ταλαίπωρης, δύσβατης και ολιγάριθμης Πατρίδας τους.

Υπό τον Στρατηγό Βισκόντι Πράσκα έξι ιταλικές μεραρχίες κάλυπταν τα ελληνοαλβανικά σύνορα: από τους Άγιους Σαράντα μέχρι και την Πρεμετή και το Λεσκοβίκι οι μεραρχίες πεζικού Φερράρα και Σιένα που απάρτιζαν το 25ο Σώμα Στρατού αντίκρυζαν την Ήπειρο, έτοιμες να ξεκινήσουν την επίθεση. Βορειοανατολικά το 26ο Σώμα Στρατού με τρεις ακόμη μεραρχίες πεζικού κάλυπτε το μέτωπο της Δυτικής Μακεδονίας, αποτρέποντας παράλληλα κάθε κίνηση ενίσχυσης εκ μέρους της Γιουγκοσλαβίας. Απέναντι από το μέτωπο της Πίνδου, στην γραμμή Ερσέκα- Λεσκοβίκι, στέκονταν η 3η Μεραρχία Αλπινιστών Τζούλια, ο ανθός των ιταλικών ενόπλων δυνάμεων, υποστηριζόμενη από 50 τεθωρακισμένα στην πιο δύσκολη γραμμή του μετώπου. Με 90,000 περίπου άνδρες, οι επιτιθέμενοι υπερτερούσαν των αμυνόμενων με μία αναλογία 2 προς 1, υποστηριζόμενοι δε από πληθώρα πυροβόλων και 400 περίπου αεροσκάφη δίωξης και βομβαρδισμών. Οι ελληνικές δυνάμεις η 8η Μεραρχία Πεζικού στην Ήπειρο, ενισχυμένη με το αθάνατο ασκέρι του διαβόλου, το ηρωικό Σύνταγμα Ευζώνων 5/42 και το Τμήμα Στρατιάς Δυτικής Μακεδονίας, θα εξοντώνονταν σε περίπου 10-15 ημέρες, βάσει των υπολογισμών. Η ιταλική αεροπορία αλλά και το ναυτικό θα κατέστειλε αστικούς στόχους και λιμάνια, μονάδες Αλβανών θα συμμετείχαν στις εχθροπραξίες με λάφυρο την Θεσπρωτία. «Επίθεση στην Ήπειρο, έλεγχος και πίεση στη Θεσσαλονίκη και μετέπειτα προέλαση στην ίδια την Αθήνα!» δήλωσε κλείνοντας ο Μουσολίνι την στρατιωτική σύσκεψη στο Παλάτσο Βενέτσια στη Ρώμη, ήταν θέμα λίγων μηνών ώστε η Ελλάδα να έχει την τύχη της Λιβύης ή της Αιθιοπίας.

Το μέτωπο της Ηπείρου είχε προετοιμαστεί εξάλλου πυρετωδώς από την επόμενη της ιταλικής εισβολής στην Αλβανία. Δύο σπουδαίοι άνδρες ο υποστράτηγος Χαράλαμπος Κατσιμήτρος και ο συνταγματάρχης Κωνσταντίνος Δαβάκης είχαν αναλάβει την 8η Μεραρχία και το Απόσπασμα Πίνδου, στο Μέτωπο της Ηπείρου που δέχθηκε και το μεγαλύτερο βάρος στη διάρκεια της εισβολής. Κυριακή της 27ης Οκτωβρίου τα ιταλικά στρατεύματα είχαν λάβει θέσεις μάχης αντίκρυ της Ηπείρου. Το ίδιο συννεφιασμένο απόγευμα στο γραφείο της μεραρχίας στα Ιωάννινα ο Κατσιμήτρος αφότου συζήτησε με τους επιτελείς του την κατάσταση τηλεφώνησε στο Αρχηγείο Στρατού στην Αθήνα ώστε να ενημερώσει για την κατάσταση. Έντονα συγκινημένος δήλωσε τους προϊσταμένους του πως «αν και δεν έχω το ανάστημα του στρατάρχου Πεταίν, όστις το 1916 αμυνόμενος σθεναρώς του Βερνταίν είπεν δεν θα περάσουν οι Γερμανοί, δύναμαι κι εγώ να βεβαιώσω εν πλήρη πεποίθηση ότι δεν θα περάσουν οι Ιταλοί το Καλπάκι». Πόσο τραγική η ειρωνεία όμως για τον υποστράτηγο πως αφότου έσωσε την πατρίδα στο Καλπάκι μερικές εβδομάδες αργότερα, ύστερα συνεργάστηκε με τους κατακτητές και περιέπεσε στην εθνική Νέμεσις όπως και ο τραγικός Πεταίν…

Τα μεσάνυχτα ο ήχος του τηλεφώνου διέκοψε βίαια τον ύπνο του διοικητή. Λαχανιασμένος ο έφεδρος ανθυπολοχαγός, διοικητής του φυλακίου Χάνι Δελβινάκι ανέφερε πως ακούγεται ένας συνεχής κρότος βαρεών οχημάτων και αρμάτων μάχης από την οδό του Αργυροκάστρου προς τη συνοριακή Κακαβιά. Ακολούθησε η άμεση επικοινωνία του Κατσιμήτρου προς τους διοικητές των τμημάτων προκαλύψεως, όσο μία ηρεμία κι ένα αίσθημα ετοιμότητας απλώνονταν στις δύο πλευρές των συνόρων. Στις 2:50 αργά το βράδυ ο bon viveur πρεσβευτής Γκράτσι έφτανε στην οικία του δικτάτορα Μεταξά, έπειτα από ένα χαρούμενο βράδυ σε σπίτι φίλου. Μισή ώρα έπειτα το τηλέφωνο χτύπαγε έντονα στην οικία Κατσιμήτρου. Αποκαμωμένος ο ίδιος δεν το άκουσε και η μικρή του κόρη τον ξύπνησε. Ο αντισυνταγματάρχης Κορόζης, υπασπιστής του αρχηγού του επιτελείου υποστράτηγου Παπάγου, μιλούσε στην άλλη άκρη: «Πόλεμος… ο Πρόεδρος της Κυβερνήσεως απέρριψε ιταλικόν τελεσίγραφον… ο κ. Αρχηγός μόλις ανέλαβε Αρχιστράτηγος». Ο ελληνισμός μόλις εισέρχονταν σε μία από τις ζοφερότερες μα και ηρωικότερες συνάμα περιόδους του μακρόχρονου βίου του, με τον ίδιο πρώτο κριτή για την επιβίωσή του…

Ήδη από τις 5:30 το πρωί το ιταλικό πυροβολικό έβαλε καταιγιστικά κατά μήκος των ελληνοαλβανικών συνόρων, ενάντια στα ελληνικά τμήματα προκαλύψεως. Ακολούθησαν τα βαρεά πυροβόλα και η αεροπορία, έτοιμα να ανοίξουν ρήγματα στην ελληνική παράταξη, ώστε τα πεζοπόρα σώματα να εισέλθουν. Ήταν κυρίως οι Βερσαλιέροι, η ελίτ του ιταλικού πεζικού με τα δύο κοκορόφτερα να στολίζουν το πλατύγυρο καπέλο τους, αυτοί που προ 30 χρόνων λύτρωναν το νότιο Τύρολο από τους Αυστριακούς στο πλευρό της Αντάντ. Από την παραλιακή ζώνη μέχρι και την ζώνη της Πίνδου οι ιταλικές δυνάμεις κινούνταν καλυπτόμενες από έναν καταιγισμό πυρός, με εξαιρετική όμως βραδύτητα δεδομένου του άθλιου οδικού δικτύου σε Αλβανία και Ήπειρο. Στόχος στα παράλια η άμεση κατάληψη της Ηγουμενίτσας και η κατεύθυνση έπειτα προς Άρτα, στην Πίνδο η κατάληψη της Κόνιτσας και η άμεση πορεία προς Ιωάννινα, όσο μελανοχιτώνες του Αλβανικού Φασιστικού Κόμματος συνόδευαν τους Ιταλούς αφέντες. Στη δε Πίνδο οι αλπινιστές της Τζούλια κατόρθωσαν να ανατρέψουν τις ασθενέστερες ελληνικές δυνάμεις προκαλύψεως σχηματίζοντας έναν θύλακα που έφτανε μέχρι τις κορυφογραμμές του Γράμμου και της Γκαμήλας. Οι εκεί ελληνικές δυνάμεις συμπτύχθηκαν πίσω από τον ποταμό Καλαμά περιμένοντας βοήθεια από τα Ιωάννινα και την υπόλοιπη Ελλάδα. Μικρά μεθοριακά επεισόδια συνέβαιναν παράλληλα στον τομέα της ΒΔ Μακεδονίας.

Η πρώτη μέρα είχε περάσει με τους Ιταλούς να έχουν πετύχει διείσδυση στον ελληνικό χώρο και τους Έλληνες να εφαρμόζουν με επιτυχία τα προδιαγεγραμμένα σχέδια άμυνας. Το επόμενο βράδυ, 29η ημέρα του μήνα, οι Ιταλοί βρίσκονταν μία ανάσα από την ελληνική γραμμή άμυνας Καλπάκι- Καλαμάς. Οι ίδιοι ξεκίνησαν ενέργειες αναγνώρισης και προετοιμασίας της σφοδρής επίθεσης με στόχο την Κόνιτσα και τα Ιωάννινα. Η ώρα είχε φθάσει και ο Κατσιμήτρος χρωστούσε μία υπόσχεση στο Αρχηγείο κι ένα στοίχημα στους ανώτερους: οι Ιταλοί δεν θα περνούσαν.

Οι Ιταλοί είχαν εξάλλου πετύχει σημαντική πρόοδο στο αριστερό άκρο της παράταξης του, δυτικά προς τις Φιλιάτες και η κατάσταση προμήνυε τακτική υποχώρηση. Ο Κατσιμήτρος όμως μετρίαζε το άγχος του με την αποφασιστικότητά του: η μάχη θα δινόταν στο Καλπάκι, άλλη υποχώρηση δεν θα λάμβανε πλέον χώρα. Από την 1η του επόμενου μήνα πιο ήρεμα, έπειτα στην 2η Νοεμβρίου σφοδρότατα τα ιταλικά άρματα μάχης, πυροβόλα και αεροπλάνα ξέρναγαν πυρ και μέταλλο στο μικρό Καλπάκι, καλύπτοντας την επίθεση των Ιταλών πεζοπόρων. Οι γραμμές τηλεπικοινωνιών ήταν κατεστραμμένες και δύο διαταγές από το Αρχηγείο στην Αθήνα έφτασαν αργά την ίδια μέρα. Η πρώτη διαταγή ήταν να μη διεκδικήσει έδαφος παρά να καλύψει τα νώτα προς Αιτωλοακαρνανία και Μέτσοβο, η δεύτερη να εγκαταλείψει το Καλπάκι και να συμπτυχθεί στο Μέτσοβο με τις υπόλοιπες υποχωρούντες ελληνικές χερσαίες δυνάμεις. Ήταν πολύ αργά: ο αρχηγός της 8ης Μεραρχίας είχε βάλει στοίχημα και δεν ήθελε να το χάσει, ούτε και να εγκαταλείψει τον λαό της Ηπείρου την γη και τον λαό που τόσο αγαπούσε, στους Ιταλούς εισβολείς και στους Αλβανοτσάμηδες επήλυδες. Εκεί στο Καλπάκι ή θα φαινόταν η ικανότητα των Ελλήνων να αμύνονται υπέρ του εθνικού τους εδάφους ή θα ακολουθούσε ο όλεθρος και η συντριβή των στρατευμάτων της Ηπείρου, με ότι και να σήμαινε αυτό.

Το Καλπάκι ήταν ένα χωριουδάκι σχεδόν ακατοίκητο, λίγα καλύβια και ένα -δυο για τους εξοδούχους του εκεί στρατοπέδου, συνήθως ρεμάλια που στέλνανε εκεί για αναμόρφωση. Ένα μικρό μα στρατηγικής σημασίας ύψωμα η Γκραμπάλα στέκονταν στο βόρειο άκρο του Καλπακίου, λίγο πιο πέρα σε ένα μικρό σπήλαιο είχε εγκαταστήσει το αρχηγείο του ο αντισυνταγματάρχης Χαραλάμπος Κατσιμήτρος. 2 Νοεμβρίου υπό καταιγισμό πυρών οι Ιταλοί κατέλαβαν την Γκράμπαλα, έχοντας πλέον τα ελληνικά σώματα στο πεδίο βολή τους. Έπεσε η νύχτα, 5 το πρωί της επόμενης ημέρας ισχυρή ομάδα Ελλήνων υπό τον ταγματάρχη Πανταζή ξεκίνησε μέσα στην ασφάλεια που προσέφερε το σκοτάδι. Η διαταγή δόθηκε στόμα με στόμα ήταν «Διά της λόγχης», στην ισχυρή αντεπίθεση που ακολούθησε οι Έλληνες ανακατέλαβαν το ύψωμα, που του έλαχε να αλλάξει αφέντη πολλές φορές μέχρι να τελειώσει η μάχη.

3 Νοεμβρίου τα προωθημένα παρατηρητήρια της αθάνατης πλέον 8ης Μεραρχίας έστειλαν στην διοίκηση σήμα πως «Εχθρική Φάλαγξ αρμάτων εκκινεί επί της οδού από Δολιανά προς Καλπάκι». Δύο φάλαγγες η μία με 30 περίπου άρματα μάχης και με άλλα 50 η δεύτερη, οι θρυλικοί «Κένταυροι», έφτασαν σε πεδίο βολής από τα ελληνικά χαρακώματα, αναχαιτίστηκαν δε σχεδόν ακαριαία από τις πρώτες ομοβροντίες του πυροβολικού στα πεδινά. Το αντιαρματικό συγκρότημα έδρασε στη συνέχεια, εννέα άρματα αχρηστεύτηκαν και τα υπόλοιπα υποχώρησαν επιβεβαιώνοντας την μετέπειτα ρήση του θρυλικού Μοντγκόμερι πως τα ιταλικά άρματα έχουν μία ταχύτητα μονάχα, την όπισθεν όρθιοι δε στα χαρακώματα οι Εύζωνοι από το ασκέρι του διαβόλου πανηγύριζαν. Οι επιθέσεις συνεχίστηκαν με παρόμοια σφοδρότητα μέχρι τις 8 Νοεμβρίου, δίχως να καμφθεί το ηθικό της Μεραρχίας, πόσο μάλλον το πείσμα του αρχηγού της που μέσα από τη σπηλιά συντόνιζε την αντεπίθεση. Ορμητικές μάχες συνέβησαν στην Γκραμπάλα, όπου παρά το πείσμα και την γενναιότητα των Ιταλών οι Έλληνες τελικά κυριάρχησαν.

Έπρεπε να ξημερώσει η 9η Νοεμβρίου ώστε η ηγεσία των δυνάμεων εισβολής να αντιληφθεί πως το ηπειρώτικο μέτωπο δεν θα έσπαγε με την ευκολία που ανέμεναν. Μόνη ελπίδα τους έμενε η προέλαση της Μεραρχίας Σιένα στο ευαίσθητο αριστερό άκρο της ελληνικής παράταξης, ήδη μονάδες ιππικού είχαν προωθηθεί αρκετά νοτιότερα παραλιακά προς Παραμυθιά, Μαργαρίτη και Αχέροντα. Ήδη από τις 6 Νοεμβρίου ο Αρχιστράτηγος Παπάγος καλούσε τον απείθαρχο Κατσιμήτρο, τον συνεχάρη που χάρη στην ανυπακοή του το Καλπάκι δεν είχε πέσει και του συνέστησε την προσοχή του για την συνεχιζόμενη ιταλική διείσδυση στα παράλια. Πράγματι σε περίπτωση που οι Ιταλοί διείσδυαν λίγο ακόμη και στρέφονταν έπειτα προς τα βορειοανατολικά θα μπορούσαν να συντρίψουν το κέντρο της ελληνικής παράταξης στο Καλπάκι, κάμπτοντας έτσι θανάσιμα την άμυνα. Δεν υπήρχε χρόνος για πολλές σκέψεις, δίχως κανέναν δισταγμό ο Κατσιμήτρος απέσπασε άμεσα τμήματα από την νικηφόρα φρουρά του Καλπακίου στέλνοντας τα ταχύτατα στον Αχέροντα. Παράλληλα ανατολικότερα στις σκληρές πλαγιές της Πίνδου η ιταλική προέλαση συνεχίζονταν δίνονταν την ευκαιρία τις επόμενες μέρες στον αθάνατο Δαβάκη να γράψει μία ακόμη σελίδα ηρωισμού στην αρχή του πολέμου, την μεγάλη μάχη της Πίνδου. Μα εδώ τελειώνει η αφήγηση.

Ήταν εκείνες λοιπόν τις ημέρες από την 1η μέχρι την 9η του Νοεμβρίου που στο ηρωικό Καλπάκι ο ελληνικός στρατός πέτυχε την τακτική υποχώρηση των ιταλικών στρατευμάτων, σημειώνοντας έτσι την πρώτη υποχώρηση των δυνάμεων του Άξονα από την έναρξη του πολέμου. Μέσα στο πηκτό σκοτάδι που είχε σκεπάσει τον ευρωπαϊκό χώρο από την ταχεία επέκταση του Άξονα, με την Βρετανία να μάχεται απελπισμένα μόνη της σε αέρα και θάλασσα και την ήπειρο διαιρεμένη μεταξύ Χίτλερ και Στάλιν, μια αχτίδα φωτός κι ελπίδας έλαμψε. Στην Ελλάδα, στους ορεινούς όγκους της Ηπείρου η 8η Μεραρχία και ο αντισυνταγματάρχης Κατσιμήτρος χάρισαν στους Συμμάχους την πρώτη τους νίκη και διασφάλισαν την μετέπειτα προέλαση και επανάκτηση, έστω και προσωρινά, της ταλαίπωρης Βόρειας Ηπείρου.

Υπό τις τραγικές αυτές συνθήκες της ζοφερής περιόδου το ελληνικό έθνος επέλεξε να μην υποκύψει και να περάσει στη Λήθη της Ιστορίας, στάση που δεν θα ταίριαζε εξάλλου στον ιδιαίτερο του χαρακτήρα και στις παραδόσεις με τις οποίες και γαλουχήθηκε. Αρνούμενος να υποχωρήσει αμαχητί ο ελληνικός λαός έδωσε το σήμα της νίκης, επιβεβαιώνοντας αυτό που τόσο εύστοχα διατύπωσε αργότερα ο ιστορικός Mazower πως η Ελλάδα υπήρξε πάντα ο προπομπός όσων έπειτα συνέβαιναν στην υπόλοιπη Ευρώπη…

One thought on “Για την 28η Οκτωβρίου 1940: Από το ΟΧΙ στο Καλπάκι. Η πρώτη νίκη του ελεύθερου κόσμου

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.