Από την Ιρανική αναταραχή στη μουσουλμανική δουλεία και το μεταναστευτικό ζήτημα

Γράφει ο Γιάννης Κίτσος, οικονομολόγος σύμβουλος χρηματοοικονομικού και στρατηγικού σχεδιασμού

Η αναταραχή στο Ιράν έχει επαναφέρει την ένταση στη Μέση Ανατολή, με τις ΗΠΑ σε επιφυλακή για μια πιθανή στρατιωτική επέμβαση. Παρά τις δηλώσεις του Τραμπ για την προσωρινή παύση των συγκρούσεων, αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο στρατιωτικής δράσης, ενώ το Ιράν προειδοποιεί για αποφασιστική αντίδραση σε κάθε επιχείρηση. Η Κίνα, με την αυξανόμενη επιρροή της στην περιοχή, επιδιώκει να ενδυναμώσει τις σχέσεις της με το Ιράν, ενώ οι ΗΠΑ προσπαθούν να περιορίσουν την επιρροή της. Οι κυρώσεις των ΗΠΑ και οι πολιτικές εξελίξεις στο Ιράν εντείνουν την ανασφάλεια στην περιοχή.

Φαίνεται ότι η σύγκρουση μεταξύ Δύσης και Ανατολής, όπως εκδηλώνεται σε πολιτικές, οικονομικές και στρατηγικές αντιφάσεις, έχει βαθιές ιστορικές και πολιτισμικές ρίζες που καθορίζουν τις σύγχρονες γεωπολιτικές εξελίξεις. Οι θεμελιώδεις αντιφάσεις μεταξύ των δύο κόσμων δεν είναι αποτέλεσμα μόνο πολιτικών ή στρατηγικών ανταγωνισμών, αλλά και πολιτισμικών και θρησκευτικών διαφορών που εκδηλώνονται μέσα από αιώνιες συγκρούσεις και εντάσεις. Η ιστορία αυτής της σύγκρουσης δεν πρέπει να αναλύεται με τον παραδοσιακό δυτικό τρόπο, ο οποίος συχνά παρουσιάζει τη Δύση ως το κέντρο του πολιτισμού και την Ανατολή ως το «Άλλο», αλλά πρέπει να εξεταστεί υπό το πρίσμα των ιστορικών εμπειριών της βίας, της υποδούλωσης και των πολιτιστικών αντιφάσεων.

Για να κατανοήσουμε αυτές τις αντιφάσεις, είναι απαραίτητο να ανατρέξουμε σε έργα που εξετάζουν την πολιτιστική και πολιτική δυναμική της σύγκρουσης Δύσης και Ανατολής, όπως το έργο των Ian Buruma και Avishai Margalit «Δυτικισμός», του Edward Said «Οριενταλισμός» και του Yuval Noah Harari «Sapiens». Αυτά τα έργα παρέχουν θεωρητικά εργαλεία για την κατανόηση των πολιτιστικών και πολιτικών εντάσεων που είναι πάντα παρούσες στις σχέσεις μεταξύ των δύο κόσμων, διευκρινίζοντας τις ιστορικές ρίζες των αντιφάσεων και της βίας που καθορίζουν τις σύγχρονες γεωπολιτικές συγκρούσεις.

Ο δυτικισμός, όπως διατυπώνεται από τους Ian Buruma και Avishai Margalit, αναφέρεται στην αποστροφή των μη δυτικών κοινωνιών προς τη Δύση. Αντίθετα με την κοινή αντίληψη που παρουσιάζει τη Δύση ως το πρότυπο πολιτισμού και προόδου, ο δυτικισμός αναγνωρίζει τη Δύση ως την απειλή για την παραδοσιακή πολιτιστική και θρησκευτική ταυτότητα των μη δυτικών κοινωνιών. Η Δύση, στην αντίληψη των κοινωνιών αυτών, επιβάλλει ξένες αξίες που αντικαθιστούν τις παραδοσιακές δομές και αντιλήψεις. Αυτή η αντίθεση ενισχύεται από την αντίληψη ότι η Δύση αποσκοπεί στη χρησιμοποίηση της δύναμης της για να προωθήσει τον καπιταλισμό, τη δημοκρατία και τα ανθρώπινα δικαιώματα, συχνά με τη χρήση βίας και στρατιωτικών επεμβάσεων, καταπιέζοντας τις τοπικές κοινωνίες και τα πολιτιστικά τους χαρακτηριστικά. Αυτός ο πολιτιστικός και πολιτικός πόλεμος δεν περιορίζεται μόνο στις διπλωματικές σχέσεις ή τα οικονομικά συμφέροντα, αλλά αφορά τη βαθιά συνείδηση των λαών που αντιμετωπίζουν την επιβολή ξένων αξιών και την παραγκώνιση των δικών τους παραδόσεων. Ο δυτικισμός εκφράζει την αντίσταση αυτών των κοινωνιών στην κυριαρχία της Δύσης, η οποία προσπαθεί να επιβάλει την πολιτιστική της υπεροχή.

Η Δύση, μέσω του έργου του Edward Said στο «Οριενταλισμός», έχει δημιουργήσει μια στρεβλή και εξωτική εικόνα της Ανατολής, παρουσιάζοντας την ως έναν κόσμο άγριο, σκοτεινό και υπανάπτυκτο, σε αντίθεση με τον πολιτισμένο και φωτισμένο Δυτικό κόσμο. Ο Said υποστηρίζει ότι η Ανατολή κατασκευάστηκε ως το «Άλλο» για να δικαιολογηθεί η αποικιοκρατία, η οποία θεωρούσε τον μουσουλμανικό και ανατολικό κόσμο έναν τόπο που έπρεπε να εκπολιτιστεί και να υποταχθεί στις δυτικές αξίες. Ο Οριενταλισμός δεν ήταν απλώς μια διανοητική κατασκευή, αλλά είχε πρακτικές συνέπειες, καθώς η Δύση χρησιμοποιούσε αυτήν την εικόνα για να δικαιολογήσει την αποικιοκρατική και αυτοκρατορική της πολιτική. Οι «άγριοι» λαοί της Ανατολής θεωρούνταν «κατώτεροι», και έτσι οι αποικιοκράτες επέβαλλαν τη «σωτηρία» τους μέσω της καταπίεσης και της εκμετάλλευσης. Αυτή η στρεβλωμένη εικόνα της Ανατολής εξακολουθεί να επηρεάζει τη σύγχρονη πολιτική σκέψη και τις πολιτιστικές αντιφάσεις της εποχής μας, με πολλές μη δυτικές κοινωνίες να αντιδρούν σε αυτήν την προσπάθεια να τους εκπολιτίσουν και να τους υποτάξουν. Ο Οριενταλισμός, όπως καταδεικνύει ο Said, είναι μια διαρκής διαδικασία που συνεχίζει να αναπαράγεται στην πολιτική και κοινωνική συνείδηση.

Ο Yuval Noah Harari στο έργο του «Sapiens» αναλύει την ανθρωπότητα ως μια ιστορία βίας και εξουσίας, όπου η κατανόηση της ανθρώπινης φύσης και της κοινωνικής οργάνωσης οδηγεί στην κατανόηση των σύγχρονων συγκρούσεων. Ο Harari υποστηρίζει ότι η βία και ο πόλεμος είναι έμφυτα χαρακτηριστικά της ανθρώπινης κοινωνίας και καθορίζουν τη δυναμική των πολιτικών και πολιτισμικών σχέσεων. Η βία, σύμφωνα με τον Harari, είναι ένα συστατικό της ιστορίας της ανθρωπότητας και της σχέσης των ανθρώπων με την εξουσία και την κυριαρχία. Αυτή η θεώρηση της ιστορίας βοηθά να κατανοήσουμε τις σύγχρονες συγκρούσεις, ιδιαίτερα στην περιοχή της Μέσης Ανατολής, όπου η πολιτισμική και θρησκευτική βία συνεχίζεται ως αποτέλεσμα των ιστορικών καταπιέσεων και της εδαφικής κυριαρχίας.

Επειδή πολλοί θεωρούν την Δύση ως το θύτη και την Ανατολή ως το θύμα εδώ παρατίθεται ένα ιστορικό γεγονός που αποδεικνύει ακριβώς το αντίθετο. Η μουσουλμανική δουλεία, που διήρκεσε για 1.300 χρόνια, αποτελεί μια από τις πιο σκοτεινές σελίδες της ιστορίας, με εκατομμύρια Έλληνες και άλλους λαούς της Ανατολής να υποδουλώνονται στους Άραβες και τους Οθωμανούς. Οι πρώτες αναφορές στη μουσουλμανική δουλεία εμφανίζονται ήδη κατά την περίοδο του Χαλιφάτου Ρασιντούν (632–661 μ.Χ.), όταν οι Άραβες κατέκτησαν περιοχές του Βυζαντίου και της Αιγύπτου. Οι μη μουσουλμανικοί λαοί θεωρούνταν νόμιμοι στόχοι δουλείας σύμφωνα με τον ισλαμικό νόμο, και η δουλεία των Ελλήνων ήταν διαδεδομένη και καθολική, με χιλιάδες να μεταφέρονται στην Αραβική Χερσόνησο για καταναγκαστικά έργα και σεξουαλική εκμετάλλευση. Η μουσουλμανική δουλεία υπήρξε μια εκτεταμένη διαδικασία υποδούλωσης που συνέχισε να εξελίσσεται μέσα από τις ισλαμικές κατακτήσεις και την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Σφαγές όπως η Σφαγή της Χίου το 1822 και η Σφαγή της Σαμοθράκης το 1821, όπου 42.000 Έλληνες σφαγιάστηκαν και χιλιάδες άλλοι πουλήθηκαν ως σκλάβοι, αποτελούν τραγικά παραδείγματα της εκμετάλλευσης των Ελλήνων και άλλων λαών. Η βία και η καταπίεση που υπήρξαν κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου είναι απαράμιλλες και συχνά παραβλέπονται από τη σύγχρονη ιστοριογραφία.

Η ανάλυση του Δυτικισμού, του Οριενταλισμού και των ιστορικών πρακτικών της μουσουλμανικής δουλείας αποκαλύπτει την πραγματική έκταση της πολιτισμικής και πολιτικής αντιπαράθεσης μεταξύ Δύσης και Ανατολής. Παρά τη σύγχρονη αφήγηση που παρουσιάζει τη Δύση ως το σύμβολο της προόδου και της ανθρωπιστικής επέμβασης, η ιστορία δείχνει ότι η Δύση υπήρξε θύμα πολύ μεγαλύτερης καταπίεσης και βίας από την Ανατολή. Ειδικότερα, η εκμετάλλευση και η καταπίεση των Ελλήνων και άλλων μη μουσουλμανικών λαών δείχνει ότι η Δύση, παρά την ισχυρή της πολιτική παρουσία, έχει υποστεί πολύ μεγαλύτερη βία σε σύγκριση με την Ανατολή. Αυτή η αντιφατική ιστορία πρέπει να αναγνωριστεί και να κατανοηθεί στην πλήρη της διάσταση, για να διαφανεί η πραγματική δυναμική των σχέσεων εξουσίας μεταξύ των δύο κόσμων. Η ένταση αυτή αντικατοπτρίζεται και στο σύγχρονο μεταναστευτικό ζήτημα, όπου οι συνέπειες της ιστορικής εκμετάλλευσης και της πολιτικής πίεσης οδηγούν σήμερα σε μαζική μετανάστευση από τις χώρες της Ανατολής προς τη Δύση, εντείνοντας τις πολιτισμικές και κοινωνικές εντάσεις.