Τα “Ήρεμα Νερά” του Μητσοτάκη και η Ελλάδα που μικραίνει
Γράφει ο Γιάννης Κίτσος, οικονομολόγος – σύμβουλος χρηματοοικονομικού και στρατηγικού σχεδιασμού
Στη «Χώρα των Θαυμάτων» του Λιούις Κάρολ, η Αλίκη πίνει από ένα φιαλίδιο που γράφει «Πιες με» και αρχίζει να μικραίνει, πιστεύοντας πως έτσι θα καταφέρει να φτάσει στον κόσμο που ονειρεύεται. Στην Ελλάδα του Κυριάκου Μητσοτάκη, το φιαλίδιο γράφει «Ήρεμα Νερά». Το πίνουν εδώ και χρόνια το Μέγαρο Μαξίμου και το υπουργείο Εξωτερικών, με την προσδοκία ότι, αν χαμηλώσουμε αρκετά τους τόνους, αν αποφύγουμε τις δύσκολες αποφάσεις και αν βαφτίσουμε την ακινησία διπλωματική επιτυχία, θα εξαφανιστούν και τα προβλήματα. Μόνο που στην πραγματική γεωπολιτική ζωή δεν μικραίνουν οι απειλές επειδή αρνούμαστε να τις κοιτάξουμε. Μικραίνει το περιθώριο κινήσεων της χώρας όταν οι άλλοι προωθούν τις επιδιώξεις τους κι εμείς αρκούμαστε να εξηγούμε γιατί δεν πρέπει να ανησυχούμε.
Αυτή ακριβώς είναι η πολιτική ουσία της παρέμβασης του Αντώνη Σαμαρά. Και γι’ αυτό η σύγκρουση του με την κυβέρνηση Μητσοτάκη δεν περιορίζεται στον Γιώργο Γεραπετρίτη, ούτε εξαντλείται σε μια διαφωνία για τους διπλωματικούς χειρισμούς. Αφορά την ίδια την αντίληψη με την οποία η κυβέρνηση αντιμετωπίζει τα εθνικά ζητήματα. Αφορά μια πολιτική που παρουσιάζει την αποφυγή της έντασης ως αυταπόδεικτη επιτυχία, την αναμονή ως στρατηγική ψυχραιμία και την απουσία άμεσης κρίσης ως απόδειξη ότι όλα πηγαίνουν καλά. Ο Σαμαράς αμφισβητεί ευθέως αυτή την εξίσωση. Γιατί άλλο πράγμα είναι η ειρήνη και άλλο η ψευδαίσθηση ότι η ειρήνη εξασφαλίζεται όταν απλώς αποφεύγεις να ενοχλήσεις εκείνον που αμφισβητεί τα δικαιώματα σου.
Η επικύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου από τη λιβυκή Βουλή ήρθε να υπενθυμίσει ότι η γεωπολιτική δεν περιμένει να ολοκληρωθεί το κυβερνητικό επικοινωνιακό αφήγημα. Όσο η Αθήνα διαβεβαίωνε ότι το μνημόνιο είναι απομονωμένο, οι εξελίξεις στη Λιβύη έδειχναν ότι το τουρκολιβυκό πλαίσιο εξακολουθεί να διαθέτει πολιτικά ερείσματα και να αποτελεί εργαλείο των τουρκικών επιδιώξεων στην Ανατολική Μεσόγειο. Η εξέλιξη αυτή δεν καθιστά νόμιμο ένα μνημόνιο που η Ελλάδα αμφισβητεί βάσει του Διεθνούς Δικαίου. Καταρρίπτει, όμως, την ευκολία με την οποία η κυβέρνηση αντιμετωπίζει τη νομική της θέση σαν να αρκεί από μόνη της για να ανακόψει τις πολιτικές συνέπειες μιας συμφωνίας.
Και τότε ήρθε η απάντηση του υπουργού Εξωτερικών. Η κύρωση, υποστήριξε, δεν προσθέτει τίποτα και το μνημόνιο δεν μπορεί να εφαρμοστεί επειδή είναι άκυρο. Πρόκειται για μια επιχειρηματολογία που μπορεί να επαναλαμβάνει τη νομική θέση της χώρας, αλλά δεν απαντά στο κρίσιμο πολιτικό ερώτημα, του τι κάνει η Ελλάδα για να αποτρέψει την περαιτέρω αξιοποίηση αυτής της συμφωνίας από την Τουρκία. Ποιες πρωτοβουλίες αναλαμβάνει; Πώς ενισχύει τη θέση της στη Λιβύη; Πώς κινητοποιεί τους εταίρους της και πώς μετατρέπει το νομικό της πλεονέκτημα σε διπλωματικό αποτέλεσμα;
Γιατί η εξωτερική πολιτική δεν είναι νομικό σεμινάριο. Δεν αρκεί να έχεις δίκιο. Πρέπει να μπορείς να το υπερασπιστείς αποτελεσματικά. Και όταν μια κυβέρνηση απαντά σε κάθε δυσμενή εξέλιξη με την επανάληψη ότι «το Διεθνές Δίκαιο είναι με το μέρος μας», οφείλει να εξηγήσει γιατί το ίδιο πρόβλημα εξακολουθεί να παραμένει στο τραπέζι και ποιο είναι το σχέδιο της για να το αντιμετωπίσει. Το Διεθνές Δίκαιο είναι όπλο της ελληνικής διπλωματίας, όχι υπνωτικό για την ελληνική κοινή γνώμη.
Αυτό ακριβώς αναδεικνύει ο Αντώνης Σαμαράς, όταν καταγγέλλει ότι η κυβέρνηση κολυμπά «κοιμισμένη στα δήθεν ήρεμα νερά» και ζητά την αποπομπή του υπουργού Εξωτερικών. Η παρέμβαση του δεν είναι μια συνηθισμένη εσωκομματική διαφωνία που μπορεί να κλείσει με μια ανταλλαγή δηλώσεων. Είναι ευθεία αμφισβήτηση της στρατηγικής του Μεγάρου Μαξίμου και της αντίληψης ότι η διαχείριση της εικόνας μπορεί να υποκαταστήσει την άσκηση πολιτικής.
Ο πρώην πρωθυπουργός θέτει ένα ερώτημα που η κυβέρνηση θα προτιμούσε να αποφύγει. Και τι λέει το ερώτημα αυτό; Όταν η Τουρκία προωθεί τις επιδιώξεις της, όταν η Λιβύη γίνεται πεδίο διεκδίκησης επιρροής και όταν συσσωρεύονται νέες πιέσεις στην περιοχή, ποιος σχεδιάζει την ελληνική απάντηση; Και, κυρίως, υπάρχει σχέδιο ή απλώς μια διαρκής προσπάθεια να πειστούμε ότι δεν συμβαίνει τίποτα ανησυχητικό;
Η αντίδραση της κυβέρνησης ήταν αποκαλυπτική ως προς το πεδίο στο οποίο επέλεξε να μεταφέρει τη συζήτηση. Ο Γιώργος Γεραπετρίτης απάντησε με αναφορές στη «μισαλλοδοξία» και στον ισχυρό διεθνή λόγο της Ελλάδας, ενώ ο Παύλος Μαρινάκης έσπευσε να εξηγήσει ότι η εξωτερική πολιτική δεν γίνεται με «γηπεδικούς όρους» και ότι δεν υπάρχει θέμα ήττας. Κανείς, βεβαίως, δεν υποστηρίζει ότι η διπλωματία πρέπει να ασκείται με κραυγές ή με όρους οπαδικής αντιπαράθεσης. Όμως, η επίκληση της θεσμικής σοβαρότητας δεν μπορεί να γίνεται ασπίδα απέναντι στην πολιτική κριτική. Και η αναφορά στην ισχύ της Ελλάδας δεν αρκεί, όταν δεν συνοδεύεται από συγκεκριμένες απαντήσεις για το πώς αυτή η ισχύς αξιοποιείται.
Το πρόβλημα, άλλωστε, δεν είναι αν η κυβέρνηση έχει δικαίωμα να υπερασπίζεται τις επιλογές της. Είναι αν μπορεί να τις υπερασπιστεί με αποτελέσματα. Δεν είναι αν η Ελλάδα πρέπει να διατηρεί ανοιχτούς διαύλους επικοινωνίας με την Τουρκία. Είναι αν αυτοί οι δίαυλοι εξυπηρετούν μια σαφή εθνική στρατηγική ή αν η διατήρηση τους μετατρέπεται σταδιακά σε αυτοσκοπό. Δεν είναι αν πρέπει να αποφεύγονται οι περιττές εντάσεις. Είναι αν, στο όνομα της αποφυγής τους, η Αθήνα αποφεύγει και τις αναγκαίες πρωτοβουλίες.
Εδώ ακριβώς χωρίζουν οι δρόμοι του Κυριάκου Μητσοτάκη και του Αντώνη Σαμαρά. Ο πρώτος έχει επενδύσει πολιτικά στην εικόνα μιας χώρας που κινείται με χαμηλούς τόνους, επιδιώκει σταθερότητα και αποφεύγει τις συγκρούσεις. Ο δεύτερος αμφισβητεί το κατά πόσο αυτή η εικόνα αντιστοιχεί στην πραγματική ενίσχυση της ελληνικής θέσης. Για τον Σαμαρά, η σταθερότητα δεν μπορεί να αγοράζεται με την αναβολή της διεκδίκησης, ούτε η διπλωματική αυτοσυγκράτηση να καταλήγει σε στρατηγική αδράνεια. Μια χώρα μπορεί να επιδιώκει την ειρήνη χωρίς να υποχωρεί από τις θέσεις της. Μπορεί να διατηρεί διαύλους επικοινωνίας χωρίς να επιτρέπει να δημιουργείται η εντύπωση ότι η αποφυγή της έντασης είναι σημαντικότερη από την υπεράσπιση των συμφερόντων της.
Και αυτή η διαφορά δεν είναι απλώς προσωπική. Αφορά την πολιτική φυσιογνωμία της Νέας Δημοκρατίας και το ερώτημα αν η παράταξη εξακολουθεί να αντιμετωπίζει την εθνική στρατηγική ως ζήτημα κυριαρχίας, αποτροπής και συγκεκριμένων διεκδικήσεων ή αν έχει προσαρμοστεί σε μια λογική διαχείρισης, στην οποία η καλή διεθνής εικόνα προβάλλεται ως υποκατάστατο της στρατηγικής. Η κριτική Σαμαρά αγγίζει, επομένως, τον πυρήνα της κυβερνητικής αντίληψης που λέει ότι μια χώρα δεν ισχυροποιείται επειδή οι εκπρόσωποι της δηλώνουν ότι διαθέτει ισχυρή φωνή, αλλά επειδή οι επιλογές της αποδεικνύουν ότι είναι αποφασισμένη να την αξιοποιήσει.
Ας μην κοροϊδευόμαστε, λοιπόν. Η Ελλάδα χρειάζεται σοβαρό σχεδιασμό, ισχυρή αποτροπή, διπλωματικές συμμαχίες και αποφάσεις που υπηρετούν με συνέπεια τα εθνικά συμφέροντα. Δεν χρειάζεται μια κυβέρνηση που ζητά διαρκώς από τους πολίτες να εμπιστεύονται τους χειρισμούς της, χωρίς να απαντά πειστικά στα ερωτήματα που γεννούν οι ίδιες οι εξελίξεις. Η υπευθυνότητα δεν μετριέται από το πόσο χαμηλόφωνα μιλάς. Μετριέται από το αν αναλαμβάνεις την ευθύνη των επιλογών σου.
Ο Αντώνης Σαμαράς, με την παρέμβαση του, επιλέγει να συγκρουστεί με αυτή τη λογική. Η κυβέρνηση, από την πλευρά της, δεν μπορεί να απαντά με χαρακτηρισμούς και επικοινωνιακές διαβεβαιώσεις. Οφείλει να εξηγήσει τι επιδιώκει, τι έχει πετύχει και ποια είναι τα όρια των επιλογών της.
Γιατί το πραγματικό διακύβευμα δεν είναι ποιος θα κερδίσει την επόμενη τηλεοπτική αντιπαράθεση. Είναι αν η Ελλάδα θα παραμείνει μια χώρα που διαμορφώνει τις εξελίξεις ή μια χώρα που μαθαίνει να ζει με όσα αποφασίζουν οι άλλοι. Ο Κυριάκος Μητσοτάκης μπορεί να επιμένει ότι τα νερά είναι ήρεμα. Ο Αντώνης Σαμαράς θέτει το δυσκολότερο ερώτημα… τι ακριβώς συμβαίνει κάτω από την επιφάνεια;
Γιατί, τελικά, η μεγαλύτερη πολιτική αυταπάτη είναι να βαφτίζεις την απουσία σύγκρουσης εθνική επιτυχία, την αναβολή στρατηγική και την αδράνεια υπευθυνότητα. Τα «Ήρεμα Νερά» δεν αποτελούν εθνική στρατηγική από μόνα τους. Και μια Ελλάδα που αποφεύγει διαρκώς να διεκδικήσει, για να μη διαταράξει την ηρεμία, κινδυνεύει να ανακαλύψει πολύ αργά ότι η ηρεμία που διαφημίζει η κυβέρνηση δεν σημαίνει κατ’ ανάγκη και ασφάλεια για τη χώρα.

