Το ασήκωτο βάρος της ιστορικής ευθύνης πέρα από τις ευχές και τα επικοινωνιακά χαμόγελα
Γράφει ο Γιάννης Κίτσος, οικονομολόγος – σύμβουλος χρηματοοικονομικού και στρατηγικού σχεδιασμού
Ο απόπλους του γαλλικού ερευνητικού πλοίου Abeille Marengo από το Ηράκλειο, για τις έρευνες του Great Sea Interconnector, δεν είναι απλώς μια τεχνική επιχείρηση που προηγείται της πόντισης ενός υποθαλάσσιου καλωδίου. Είναι μια υπόθεση με σαφείς γεωπολιτικές προεκτάσεις, που φέρνει στην επιφάνεια τη διεθνή ανομία, τις διπλωματικές ισορροπίες και, κυρίως, την πολιτική αφέλεια με την οποία η ελληνική κυβέρνηση αντιμετωπίζει ορισμένα πολύ σοβαρά ζητήματα.
Ας ξεκινήσουμε από κάτι βασικό. Στο εσωτερικό μιας χώρας υπάρχει η αστυνομία, η δικαιοσύνη και ένας μηχανισμός που μπορεί να επιβάλει την εφαρμογή των νόμων. Στη διεθνή σκηνή, όμως, τα πράγματα είναι πολύ διαφορετικά. Δεν υπάρχει ένας παγκόσμιος μηχανισμός που να μπορεί να επιβάλει το δίκαιο σε ένα κράτος όταν αυτό αποφασίζει να το παραβιάσει. Έτσι, πολλές φορές, η διεθνής κοινότητα παρακολουθεί χωρίς να μπορεί ή χωρίς να θέλει να παρέμβει ουσιαστικά. Η Κύπρος το γνωρίζει πολύ καλά εδώ και 52 χρόνια. Η τουρκική κατοχή παραμένει εκεί, ατιμώρητη, υπενθυμίζοντας ότι στις διεθνείς σχέσεις το δίκαιο δεν αρκεί πάντα για να επιβληθεί. Χρειάζεται και ισχύς, πολιτική βούληση και αποφασιστικότητα.
Αυτή τη λογική ακολουθεί διαχρονικά και η Τουρκία. Δεν διεκδικεί απλώς για να συζητήσει, ούτε ζητά ενημέρωση για να γνωρίζει τι συμβαίνει. Διεκδικεί για να δημιουργεί τετελεσμένα και να συνηθίζει τη διεθνή κοινότητα στην ιδέα ότι έχει δικαιώματα εκεί όπου δεν έχει.
Υπάρχει, μάλιστα, μια ενδιαφέρουσα γλωσσική διάκριση στα λατινικά. Το quaero σημαίνει ζητώ να μάθω, να πληροφορηθώ, ενώ τα peto και postulo σημαίνουν ζητώ να αποκτήσω, απαιτώ. Στην περίπτωση της Τουρκίας, η διαφορά αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία. Όταν η Άγκυρα εκδίδει NAVTEX και εμφανίζεται να δηλώνει ότι έδωσε τη συγκατάθεση της για εργασίες που γίνονται στην ελληνική υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ, δεν πρόκειται για μια απλή διαδικαστική κίνηση. Επιχειρεί να εμφανίσει τον εαυτό της ως μέρος που έχει λόγο και αρμοδιότητα σε μια περιοχή όπου δεν διαθέτει τέτοιο δικαίωμα.
Και εδώ ακριβώς βρίσκεται το πρόβλημα με τη Διακήρυξη των Αθηνών περί Σχέσεων Φιλίας και Καλής Γειτονίας. Η πρόβλεψη για ενημέρωση της απέναντι πλευράς σχετικά με δραστηριότητες στο Αιγαίο μπορεί από την ελληνική πλευρά να παρουσιάζεται ως μια αυτονόητη κίνηση καλής γειτονίας. Η Τουρκία, όμως, την ερμηνεύει με τους δικούς της όρους και επιχειρεί να τη μετατρέψει σε αναγνώριση δικαιώματος συναίνεσης. Η Αθήνα λέει «ενημέρωση», η Άγκυρα ακούει και καταγράφει «άδεια». Και στη διπλωματία δεν έχει σημασία μόνο τι εννοείς εσύ, αλλά και τι επιδιώκει να πετύχει ο απέναντι μέσα από τις δικές σου κινήσεις.
Στο ίδιο σκηνικό έρχεται να προστεθεί και η στάση της Γαλλίας. Σύμφωνα με τις δημοσιογραφικές πληροφορίες για τη γαλλική ρηματική διακοίνωση, το Παρίσι φέρεται να δηλώνει ότι αναγνωρίζει την ύπαρξη διαφοράς και δεν παίρνει το μέρος καμίας πλευράς. Αυτό, όσο κι αν επιχειρείται να παρουσιαστεί ως μια ουδέτερη διπλωματική διατύπωση, σημαίνει ότι δεν υπάρχει και η ρητή στήριξη των ελληνικών θέσεων. Και αυτό έχει τη σημασία του, ιδιαίτερα όταν μιλάμε για μια χώρα με την οποία έχουμε υπογράψει συμφωνία στρατηγικής εταιρικής σχέσης και αμυντικής συνεργασίας. Δεν χρειάζεται, βέβαια, να τρέφουμε αυταπάτες. Κάθε κράτος πρωτίστως υπερασπίζεται τα δικά του συμφέροντα. Το ερώτημα είναι αν εμείς έχουμε αντιληφθεί εγκαίρως τι σημαίνει αυτό για τη δική μας εξωτερική πολιτική.
Κι ενώ όλα αυτά βρίσκονται σε εξέλιξη, ο πρωθυπουργός και κυβερνητικά στελέχη σπεύδουν να μας διαβεβαιώσουν ότι δεν υπάρχει κανένας κίνδυνος για τα εθνικά συμφέροντα και ότι δεν πρόκειται να δημιουργηθεί κανένα προηγούμενο. Μόνο που η εξωτερική πολιτική δεν ασκείται με καθησυχαστικές δηλώσεις. Ούτε μπορείς να αποκλείεις έναν κίνδυνο απλώς και μόνο επειδή εύχεσαι να μη συμβεί.
Γιατί, στην πραγματικότητα, το «αδύνατο» είναι συχνά ο χαρακτηρισμός που δίνουμε σε ένα γεγονός λίγο πριν αυτό συμβεί. Όσα μηδενικά κι αν επιστρατεύσει κανείς, ούτε η στατιστική ούτε οι πολιτικές διαβεβαιώσεις μπορούν να εξαφανίσουν τις συμπτώσεις. Πολλές μεγάλες ανακαλύψεις, αλλά και πολλές καταστροφές, προέκυψαν από γεγονότα που κανείς δεν είχε υπολογίσει. Ένας άνθρωπος περνά από μια γέφυρα τη στιγμή που αυτή καταρρέει, ενώ εκατοντάδες άλλοι είχαν περάσει λίγα λεπτά νωρίτερα χωρίς να συμβεί τίποτα. Το γεγονός ότι μέχρι σήμερα δεν συνέβη το κακό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχει κίνδυνος.
Και μέσα σε όλα αυτά, κάποιοι κυβερνητικοί κονδυλοφόροι ανακάλυψαν ως επιχείρημα ακόμη και το περιβαλλοντικό αποτύπωμα της διασύνδεσης. Ασφαλώς και το περιβάλλον έχει σημασία. Δεν μπορεί, όμως, να γίνεται αντικείμενο επικοινωνιακής αξιοποίησης για να απομακρυνθεί η συζήτηση από το πραγματικό πρόβλημα. Όταν αμφισβητούνται εθνικά δικαιώματα, δεν μπορείς να απαντάς με περιβαλλοντικούς δείκτες και τεχνικές λεπτομέρειες. Το περιβαλλοντικό αποτύπωμα ενός έργου μπορεί να περιοριστεί. Ένα διπλωματικό προηγούμενο, όμως, μπορεί να αποδειχθεί πολύ δυσκολότερο να ανατραπεί.
Η ιστορία μας έχει δώσει αρκετά παραδείγματα για το που οδηγεί αυτή η λογική του καθησυχασμού. Το 1938, ο Βρετανός πρωθυπουργός Νέβιλ Τσάμπερλεν επέστρεψε από τη Συμφωνία του Μονάχου κρατώντας το χαρτί που είχε υπογράψει με τον Χίτλερ και δηλώνοντας ότι είχε εξασφαλίσει «ειρήνη για την εποχή μας». Λιγότερο από έναν χρόνο αργότερα, η Γερμανία εισέβαλε στην Πολωνία και ξεκίνησε ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος. Η διαβεβαίωση του Τσάμπερλεν έμεινε στην ιστορία ως το χαρακτηριστικό παράδειγμα πολιτικής αφέλειας απέναντι σε έναν αντίπαλο που είχε εντελώς διαφορετικούς σχεδιασμούς.
Γι’ αυτό και έχουν ιδιαίτερη σημασία όσα είπε ο Κώστας Καραμανλής στην ομιλία του στο Πολεμικό Μουσείο τον 10/2026. Η προειδοποίησή του ήταν ξεκάθαρη: «οποιαδήποτε απαίτηση της Τουρκίας για άδεια ή συγκατάθεση σχετικά με το καλώδιο δεν μπορεί να γίνει αποδεκτή, είτε την ονομάσουμε ενημέρωση είτε ανακοίνωση είτε οτιδήποτε άλλο. Γιατί, αν σήμερα δεχθούμε ότι η Τουρκία πρέπει να έχει λόγο για ένα τέτοιο έργο, αύριο θα μπορεί να απαιτεί το ίδιο ακόμη και για ένα απλό έργο υποδομής που συνδέει δύο ελληνικά νησιά».
Εδώ βρίσκεται και η μεγάλη διαφορά στην αντίληψη της εξωτερικής πολιτικής. Από τη μία υπάρχει η άποψη ότι μπορούμε να διαχειριζόμαστε τις τουρκικές απαιτήσεις με διαλόγους, χαμόγελα και καθησυχαστικές διαβεβαιώσεις. Από την άλλη υπάρχει η αντίληψη ότι πρέπει να βλέπουμε τη μεγάλη εικόνα, να καταλαβαίνουμε τι επιδιώκει ο απέναντι και να μην επιτρέπουμε τη δημιουργία προηγουμένων που αύριο θα στραφούν εναντίον μας.
Γιατί δεν αρκεί να έχεις το διεθνές δίκαιο με το μέρος σου. Πρέπει να έχεις και τη βούληση να το υπερασπιστείς. Δεν αρκεί να επικαλείσαι τις συμμαχίες σου. Πρέπει να γνωρίζεις και τα όρια τους. Και, κυρίως, δεν μπορείς να αφήνεις τον αντίπαλο να ερμηνεύει τις δικές σου κινήσεις ως επιβεβαίωση των δικών του διεκδικήσεων.
Απέναντι σε αυτή την κατάσταση, δεν θα χρησιμοποιήσω τη λέξη προδοσία. Είναι μια πολύ βαριά λέξη και δεν χρειάζεται να την επιστρατεύουμε κάθε φορά που διαφωνούμε με πολιτικές επιλογές. Υπάρχει, όμως, κάτι εξίσου σοβαρό, η ιστορική ευθύνη. Γιατί κάποια στιγμή ο καθένας καλείται να αναμετρηθεί με όσα έκανε, αλλά κυρίως με όσα όφειλε να κάνει και δεν έκανε. Μπορεί να επικαλεστεί καλές προθέσεις, να αναζητήσει δικαιολογίες ή να παρουσιάσει τις υποχωρήσεις ως αναγκαίους συμβιβασμούς. Δεν μπορεί, όμως, να διαγράψει τις συνέπειες τους.
Και στο τέλος της ημέρας, η ιστορία δεν θα κρίνει κανέναν από το πόσο καθησυχαστικά μιλούσε, πόσο ωραία παρουσίαζε τις επιλογές του ή πόσο επιτυχημένα διαχειριζόταν την επικοινωνία. Θα τον κρίνει από το τι υπερασπίστηκε, τι διασφάλισε και τι άφησε να χαθεί. Γιατί τα εθνικά συμφέροντα δεν προστατεύονται με ευχές και δημόσιες διαβεβαιώσεις. Προστατεύονται με γνώση, αποφασιστικότητα και πολιτική ευθύνη. Και αυτή είναι μια ευθύνη που δεν μπορείς να την αναθέσεις ούτε στους συμμάχους σου ούτε στην ίδια την ιστορία.
