Πέραν από τους διαχειριστές της ίδιας αποτυχίας

Γράφει ο Γιάννης Κίτσος, οικονομολόγος – σύμβουλος χρηματοοικονομικού και στρατηγικού σχεδιασμού

Από τον Δεκέμβριο του 2019, όταν παρουσιάστηκε η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία, μέχρι σήμερα, η Ευρώπη επιχειρεί να αλλάξει το παραγωγικό και ενεργειακό της μοντέλο. Η πράσινη μετάβαση ήταν και παραμένει αναγκαίος στόχος. Το ερώτημα, όμως, είναι με ποιον τρόπο υλοποιείται, με ποιο κόστος και κυρίως προς όφελος ποιων. Γιατί οι φιλόδοξοι στόχοι δεν συνοδεύτηκαν πάντα από τον αναγκαίο ρεαλισμό, την κοινωνική προστασία και μια ολοκληρωμένη παραγωγική στρατηγική.

Το αυξημένο ενεργειακό κόστος, οι επιβαρύνσεις από τα δικαιώματα εκπομπών και οι νέες υποχρεώσεις για τη βιομηχανία και τον αγροτικό κόσμο περιόρισαν την ευρωπαϊκή ανταγωνιστικότητα απέναντι στις ΗΠΑ και την Κίνα. Στην Ελλάδα, η βιαστική απολιγνιτοποίηση άφησε πχ περιοχές όπως η Δυτική Μακεδονία και η Μεγαλόπολη αντιμέτωπες με ένα τεράστιο κοινωνικό και παραγωγικό κενό, χωρίς να έχει προηγηθεί η δημιουργία μιας ισχυρής εναλλακτικής οικονομικής βάσης.

Πίσω από αυτές τις επιλογές αναδεικνύεται ένα βαθύτερο πολιτικό πρόβλημα. Δεν είναι απλώς ότι οι λομπίστες προσπαθούν να επηρεάσουν τους πολιτικούς. Είναι ότι ένα μέρος του πολιτικού προσωπικού έχει υιοθετήσει τον ίδιο τον ρόλο και τη νοοτροπία τους. Οι πολιτικοί δεν περιορίζονται να ακούν τα οικονομικά συμφέροντα, αλλά αναλαμβάνουν οι ίδιοι να προωθούν τις προτεραιότητες τους. Έτσι, η πολιτική αντί να λειτουργεί ως θεσμικό αντίβαρο στην οικονομική ισχύ, κινδυνεύει να γίνει μηχανισμός εξυπηρέτησης της. Το πρόβλημα δεν είναι απλώς ότι οι λομπίστες επηρεάζουν την πολιτική. Είναι ότι η ίδια η πολιτική κινδυνεύει να μετατραπεί σε λόμπι.

Ας ξεκαθαρίσουμε, όμως, κάτι. Το πρόβλημα δεν είναι η επιχειρηματικότητα ούτε η ιδιωτική πρωτοβουλία. Μια χώρα χρειάζεται ισχυρές επιχειρήσεις, επενδύσεις, καινοτομία και ανθρώπους που αναλαμβάνουν το ρίσκο να δημιουργήσουν και να παράγουν. Η υγιής και ανταγωνιστική επιχειρηματικότητα είναι βασικός μοχλός ανάπτυξης. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η επιτυχία δεν εξαρτάται από την παραγωγικότητα, την ποιότητα και τον ανταγωνισμό, αλλά από την προνομιακή πρόσβαση στην εξουσία και την εξασφάλιση ειδικής μεταχείρισης. Όταν κάποιοι δεν προσπαθούν να κερδίσουν στην αγορά, αλλά να διαμορφώσουν τους κανόνες της προς όφελος τους. Αυτό, όχι μόνο, δεν ενισχύει την ελεύθερη επιχειρηματικότητα, αλλά τη στρεβλώνει και υπονομεύει τις ίσες ευκαιρίες για όλους.

Με αφορμή το πρόσφατο Eurogroup, λοιπόν, το ίδιο ακριβώς ερώτημα τίθεται πλέον και στον τομέα της άμυνας. Κανείς δεν αμφισβητεί ότι η Ευρώπη χρειάζεται ισχυρότερη αμυντική ικανότητα ούτε ότι η Ελλάδα οφείλει να διατηρεί ισχυρές Ένοπλες Δυνάμεις. Η ενίσχυση της άμυνας, όμως, δεν μπορεί να μετατραπεί σε λευκή επιταγή προς τις μεγάλες πολυεθνικές της αμυντικής βιομηχανίας. Ποιος καθορίζει τις προτεραιότητες, ποιος εξασφαλίζει τα συμβόλαια και ποιος τελικά πληρώνει τον λογαριασμό;

Έτσι, μετά τον κύκλο των μεγάλων συμφερόντων της πράσινης μετάβασης, ανοίγει ένας νέος κύκλος διεκδίκησης δημόσιων πόρων και κρατικών συμβολαίων στον χώρο της άμυνας. Και πάλι, ο κίνδυνος είναι η πολιτική ηγεσία να λειτουργήσει ως προωθητής συγκεκριμένων επιχειρηματικών προτεραιοτήτων αντί να σχεδιάσει με βάση τις πραγματικές εθνικές ανάγκες. Η άμυνα είναι εθνική υπόθεση και πρέπει να συνδέεται με την εγχώρια παραγωγή, τη μεταφορά τεχνογνωσίας και την ανάπτυξη της ελληνικής αμυντικής βιομηχανίας. Αφενός, δεν αρκεί να αγοράζουμε οπλικά συστήματα. Και αφετέρου, δεν μπορείς να μετατρέπεις την εθνική ασφάλεια σε μια ακόμα ευκαιρία για κρατικές επιδοτήσεις και επιχειρηματικά κέρδη. Πρέπει να αποκτούμε και παραγωγική δυνατότητα.

Παράλληλα, δεν μπορεί η κοινωνία να πληρώνει διαρκώς το κόστος των επιλογών. Η δημοσιονομική πειθαρχία δεν μπορεί να αποτελεί μόνιμη δικαιολογία για την υποχώρηση των δαπανών στην υγεία, την παιδεία, τις συντάξεις και την κοινωνική προστασία, την ώρα που ανοίγουν νέοι κύκλοι χρηματοδότησης για μεγάλες επιχειρηματικές προτεραιότητες. Η ασφάλεια μιας χώρας δεν μετριέται μόνο με τα εξοπλιστικά προγράμματα, αλλά και με την κοινωνική της συνοχή, την οικονομική αυτονομία και την παραγωγική της ισχύ.

Σε αυτό το περιβάλλον, η εκλογή του Κυριάκου Πιερρακάκη στην προεδρία του Eurogroup θα έπρεπε να αποτελεί ευκαιρία ουσιαστικής διεκδίκησης για την Ελλάδα. Όχι απλώς μια ευρωπαϊκή διάκριση ή μια επικοινωνιακή επιτυχία, αλλά ένα μέσο για να προωθηθούν οι ανάγκες της πραγματικής οικονομίας και να προστατευθούν οι κοινωνικές δαπάνες. Η ευρωπαϊκή αναγνώριση έχει αξία μόνο όταν μετατρέπεται σε διαπραγματευτική δύναμη για τη χώρα και σε απτό αποτέλεσμα για τους πολίτες.

Η κρίση, άλλωστε, δεν περιορίζεται στην Ελλάδα. Σε ολόκληρη την Ευρώπη διευρύνεται η απόσταση ανάμεσα στις πολιτικές ηγεσίες και τις κοινωνίες. Οι αγροτικές κινητοποιήσεις, η αμφισβήτηση των παραδοσιακών κομματικών σχηματισμών και οι πολιτικές ανακατατάξεις εκφράζουν, παρά τις διαφορετικές αφετηρίες τους, μια βαθύτερη κρίση εμπιστοσύνης. Οι πολίτες αισθάνονται ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται χωρίς να ακούγονται οι ίδιοι και ότι το κόστος των πολιτικών επιλογών μεταφέρεται διαρκώς στους ώμους τους. Και αυτό δεν είναι τυχαίο. Όταν η πολιτική απομακρύνεται από την κοινωνία και προσαρμόζεται όλο και περισσότερο στις προτεραιότητες ισχυρών οικονομικών κέντρων, η κρίση αντιπροσώπευσης γίνεται αναπόφευκτη.

Η Ελλάδα δεν βρίσκεται έξω από αυτή την ευρωπαϊκή πραγματικότητα. Αντίθετα, αποτελεί μια ιδιαίτερα χαρακτηριστική περίπτωση, καθώς οι αδυναμίες του ευρωπαϊκού μοντέλου συναντούν εδώ χρόνιες παθογένειες του ελληνικού πολιτικού και παραγωγικού συστήματος. Η ενεργειακή εξάρτηση, η περιορισμένη παραγωγική βάση, η πίεση στην ανταγωνιστικότητα, η συγκέντρωση οικονομικής ισχύος και η αποδυνάμωση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς δεν είναι μεμονωμένα προβλήματα. Συνδέονται με συγκεκριμένες πολιτικές επιλογές και με έναν τρόπο διακυβέρνησης που συχνά δίνει μεγαλύτερη σημασία στην επικοινωνιακή διαχείριση και στην εξυπηρέτηση ισχυρών προτεραιοτήτων παρά στη συγκρότηση μιας μακροπρόθεσμης εθνικής στρατηγικής.

Γι’ αυτό και η συζήτηση για την ευρωπαϊκή μεταρρύθμιση δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από την ανάγκη μιας βαθύτερης αλλαγής στην Ελλάδα. Περισσότερα από πενήντα χρόνια μετά το 1974, η χώρα χρειάζεται μια Νέα Μεταπολίτευση. Όχι μια ακόμη κυβερνητική εναλλαγή ή ανακύκλωση προσώπων, αλλά μια ουσιαστική αλλαγή στον τρόπο λειτουργίας του κράτους, των θεσμών και της πολιτικής εξουσίας. Μια νέα αφετηρία που θα αποκαταστήσει τη δημοκρατική λογοδοσία, θα ανοίξει την πολιτική σε νέες παραγωγικές και κοινωνικές δυνάμεις και θα επαναφέρει το δημόσιο συμφέρον στο επίκεντρο των αποφάσεων.

Δεν μπορεί η πολιτική να παραμένει ένα κλειστό σύστημα οικογενειακών διασυνδέσεων και κομματικών μηχανισμών, την ώρα που χιλιάδες νέοι αναζητούν στο εξωτερικό τις ευκαιρίες που δεν βρίσκουν στην πατρίδα τους. Ούτε μπορεί η ανάπτυξη να εξαντλείται στην προσέλκυση επενδύσεων χωρίς ουσιαστικό σχέδιο για την εγχώρια παραγωγή, την ανταγωνιστικότητα και τη δημιουργία σταθερών θέσεων εργασίας. Και ασφαλώς δεν αρκεί να εμφανιστούν νέα πρόσωπα, αν πρόκειται να αναπαράγουν τις ίδιες παλιές πρακτικές.

Η Νέα Μεταπολίτευση πρέπει να σημαίνει ότι η πολιτική επιστρέφει στον πραγματικό της ρόλο, να στηρίζει, δηλαδή, την υγιή επιχειρηματικότητα χωρίς να εξαρτάται από ισχυρά οικονομικά συμφέροντα, να διασφαλίζει τον ανταγωνισμό χωρίς προνόμια, να συνδέει την ενεργειακή πολιτική με την ασφάλεια των νοικοκυριών και των επιχειρήσεων, την άμυνα με την εγχώρια παραγωγή και την ανάπτυξη με την κοινωνική αξιοπρέπεια. Να αποκτήσει, με άλλα λόγια, η Ελλάδα ένα πραγματικό εθνικό σχέδιο, αντί να ακολουθεί απλώς τις προτεραιότητες που διαμορφώνονται κάθε φορά έξω από αυτήν.

Αυτό είναι και το κοινό διακύβευμα για την Ελλάδα και την Ευρώπη. Δεν χρειαζόμαστε άλλους διαχειριστές της ίδιας αποτυχίας ούτε πολιτικούς που θα περιορίζονται να προωθούν τις προτεραιότητες ισχυρών οικονομικών κέντρων. Χρειαζόμαστε πολιτικούς με σχέδιο, ανεξαρτησία και την τόλμη να βάλουν όρια εκεί όπου η οικονομική ισχύς επιχειρεί να υποκαταστήσει τη δημοκρατική απόφαση.

Γιατί μια χώρα που δεν παράγει, μια κοινωνία που πιέζεται οικονομικά και ένα κράτος που αδυνατεί να υπερασπιστεί το δημόσιο και εθνικό συμφέρον δεν γίνονται ισχυρότερα επειδή διακηρύσσουν πράσινους στόχους ή αγοράζουν περισσότερα όπλα. Γίνονται ισχυρότερα όταν διαθέτουν παραγωγική βάση, κοινωνική συνοχή, ισχυρούς θεσμούς, εθνικό σχέδιο και πολιτική ηγεσία που λογοδοτεί στους πολίτες. Το ζητούμενο, λοιπόν, δεν είναι απλώς να αλλάξουμε κυβέρνηση. Είναι να αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίο ασκείται η εξουσία και να επιστρέψουμε την πολιτική εκεί όπου πραγματικά ανήκει, στους πολίτες.