Η ΝΔ του 2025 ως εγχειρίδιο αρχοντοχωριατισμού
Γράφει ο Γιάννης Κίτσος, οικονομολόγος – σύμβουλος χρηματοοικονομικού και στρατηγικού σχεδιασμού
Αν ζούσε σήμερα ο Κωνσταντίνος Τσάτσος, δύσκολα θα έβρισκε πιο πρόσφορο παράδειγμα από την επικοινωνιακή στρατηγική της μητσοτακικής ΝΔ για να δείξει πόσο επίκαιρος παραμένει ο «πνευματικός αρχοντοχωριατισμός» που περιγράφει στη Ζωή σε απόσταση. Ο αρχοντοχωριατισμός, γράφει, είναι η διαστροφή του να θέλεις να φαίνεσαι ίσος και όμοιος με όσους θεωρούνται πρώτοι σε κάθε λογής προσόντα και χαρίσματα. Στην Ελλάδα του 2025 αυτό δεν εκδηλώνεται πλέον στα σαλόνια της μετεμφυλιακής Αθήνας, αλλά στο γυαλιστερό κέλυφος της κυβερνητικής επικοινωνίας, που έχει αναγάγει το «φαίνεσθαι» σε κύριο εργαλείο διακυβέρνησης.
Από το 2019 μέχρι σήμερα, η κυβέρνηση επιδίωξε να περιβληθεί με λέξεις-σύμβολα που λειτουργούν ως ταυτότητες χωρίς περιεχόμενο: «αλήθεια», «αριστεία», «πολιτική σταθερότητα», «επιτελικό κράτος», «μεταρρυθμίσεις», «το έργο μας». Πρόκειται για ένα λεξιλόγιο που δεν περιγράφει πραγματικότητα, αλλά υποδύεται τον ρόλο της. Μια κυβέρνηση που δυσκολεύεται να παράξει ουσιαστική πολιτική εμφανίζεται, με όρους marketing, ως ο φορέας της ευρωπαϊκής πρωτοπορίας και της τεχνοκρατικής σοβαρότητας. Ακριβώς όπως σημειώνει ο Τσάτσος, ο πνευματικός αρχοντοχωριατισμός ανθίζει «εκεί που λείπει η πνευματική καλλιέργεια». Η ΝΔ δεν παράγει γνώση, μεταρρύθμιση, ή πολιτική, αλλά εικόνα, σποτ και hashtags. Δεν διαθέτει πηγαίο έργο, αλλά αναπαράσταση έργου.
Η μίμηση αντικαθιστά την ουσία. Στην περιγραφή του Τσάτσου, όσοι δεν έχουν τίποτε αυθεντικό να παρουσιάσουν καταφεύγουν σε απομιμήσεις της μόδας. Κάπως έτσι η κυβέρνηση επιλέγει να αντιγράψει το ύφος των ευρωπαϊκών think tanks και τα corporate aesthetics των συμβουλευτικών εταιρειών, χωρίς το περιεχόμενο που τα δικαιολογεί. Powerpoints, «βέλτιστες πρακτικές», επικοινωνιακές εκθέσεις προόδου και κομψοί αριθμοί υποδύονται μια πραγματικότητα την οποία οι πολίτες δεν βιώνουν. Η ΝΔ μιμείται τη γλώσσα και το ύφος της σοβαρής διακυβέρνησης χωρίς να την ασκεί, όπως ο πνευματικός αρχοντοχωριάτης που αντιγράφει τον συρμό για να κρύψει το κενό του.
Αλλά η μίμηση από μόνη της δεν αρκεί. Χρειάζεται και το σύστημα επιβράβευσης που περιγράφει ο Τσάτσος όταν αναφέρεται στην κομμουνιστική προπαγάνδα, δηλαδή την οργανωμένη παραγωγή κύρους για όσους συμμορφώνονται με τις εντολές του κέντρου. Στη σύγχρονη εκδοχή της, αυτό μεταφράζεται σε μια πυκνή μηχανή δημοσιότητας που αναδεικνύει δημοσιογράφους, σχολιαστές, influencers και «ειδικούς» που αναπαράγουν ως δόγμα τα επικοινωνιακά σχήματα της κυβέρνησης. Όποιος συμφωνεί, προβιβάζεται στον δημόσιο λόγο. Όποιος αμφισβητεί, μονοκοντυλιά καταχωρίζεται ως παρωχημένος, ανεπαρκής ή «μη σοβαρός». Έτσι δημιουργείται η αγέλη που «τρέχει πίσω από την κουδούνα του τράγου», όπως έγραφε ο Τσάτσος, ακολουθώντας τη λέξη-fetish της εποχής, «σταθερότητα». Η σταθερότητα δεν παρουσιάζεται ως πολιτικό μέσο αλλά ως υπέρτατη αξία που ακυρώνει κάθε δυνατότητα κριτικής.
Όλα αυτά δεν θα ήταν εφικτά χωρίς εκείνον τον παράγοντα που ο Τσάτσος υπογραμμίζει με ανελέητη ακρίβεια, την ημιμάθεια. Η ημιμάθεια είναι το έδαφος πάνω στο οποίο ευδοκιμεί κάθε προπαγάνδα, από τη σοβιετική ως τη σημερινή επιτελική εκδοχή της. Αν δεν υπήρχε ημιμάθεια, δεν θα μπορούσαν να σταθούν τα κυβερνητικά παραμύθια περί «αριστείας» χωρίς επιτυχίες, «αλήθειας» χωρίς διαφάνεια, «επιτελικότητας» χωρίς ευθύνη, «ανάπτυξης» χωρίς διανομή και «έργου» χωρίς πραγματικό περιεχόμενο. Στην εποχή της ΝΔ, η προπαγάνδα δεν εμφανίζεται ως ιδεολογία, αλλά ως management. Δεν δηλώνεται ως προπαγάνδα. Βαφτίζεται «στρατηγική επικοινωνίας». Και έτσι γίνεται ακόμη πιο αποτελεσματική.
Η κυβέρνηση της «αριστερής» ΝΔ έχει μετατρέψει τον αρχοντοχωριατισμό σε πολιτική μέθοδο, την προπαγάνδα σε εργαλείο καθημερινής διακυβέρνησης και την ημιμάθεια σε όρο επιβίωσης. Ο κόσμος της μοιάζει με τον κόσμο που περιγράφει ο Τσάτσος, ένας κόσμος όπου δεν ανθεί η ελευθερία του πνεύματος, αλλά η δουλεία στο βλέμμα του «πρώτου της αγέλης». Ένας κόσμος όπου η αλήθεια δεν αναζητείται, κατασκευάζεται. Και όπου η πολιτική δεν ασκείται, προβάλλεται.
