Η “Ατομική Ευθύνη” ως Πολιτικό Άλλοθι
Γράφει ο Γιάννης Κίτσος, οικονομολόγος – σύμβουλος χρηματοοικονομικού και στρατηγικού σχεδιασμού
Τα τελευταία χρόνια, η έννοια της «ατομικής ευθύνης» έχει γίνει το πιο πολυχρησιμοποιημένο εργαλείο πολιτικής ρητορικής. Από την πανδημία έως τις πυρκαγιές, από τις πλημμύρες έως το πρόσφατο ζήτημα του Μνημείου του Άγνωστου Στρατιώτη, η κυβέρνηση εμφανίζεται να αντιμετωπίζει κάθε κρίση όχι με σχέδιο, αλλά με επίπληξη. Όπου αποτυγχάνει το κράτος, ενοχοποιείται ο πολίτης.
Αυτή η πρακτική, πέρα από πολιτικά επιζήμια, είναι και θεσμικά επικίνδυνη. Διότι, σύμφωνα με το άρθρο 25 παράγραφος 1 του Συντάγματος, «τα δικαιώματα του ανθρώπου ως ατόμου και ως μέλους του κοινωνικού συνόλου τελούν υπό την εγγύηση του Κράτους». Η διάταξη αυτή δεν είναι διακοσμητική, αλλά καθιστά το Κράτος φορέα πρωταρχικής ευθύνης για την προστασία των δικαιωμάτων, όχι τον πολίτη. Αντιστοίχως, το άρθρο 2 παράγραφος 1 ορίζει ότι «ο σεβασμός και η προστασία της αξίας του ανθρώπου αποτελούν την πρωταρχική υποχρέωση της Πολιτείας». Όχι των πολιτών απέναντι στο κράτος, αλλά του κράτους απέναντι στους πολίτες.
Όταν, λοιπόν, σε κρίσεις δημόσιας υγείας, φυσικών καταστροφών ή θεσμικών ζητημάτων, η κρατική εξουσία επιλέγει να μεταθέσει το βάρος της ευθύνης στους πολίτες, παραβιάζει τον πυρήνα αυτών των διατάξεων. Παραβιάζει επίσης το άρθρο 5Α του Συντάγματος, που κατοχυρώνει το δικαίωμα του πολίτη στην πληροφόρηση και τη διαφάνεια στη λήψη δημοσίων αποφάσεων, κάτι που διαρκώς υποκαθίσταται από επικοινωνιακές εκστρατείες και συνθήματα.
Η ίδια λογική αντίκειται και στο ευρωπαϊκό δίκαιο. Η Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου επιβάλλει στο κράτος θετικές υποχρεώσεις προστασίας της ζωής (άρθρο 2), της ασφάλειας (άρθρο 5) και της ιδιωτικής ζωής (άρθρο 8). Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο έχει επανειλημμένως τονίσει ότι η αδράνεια ή ανεπάρκεια των κρατικών μηχανισμών συνιστά παράλειψη θετικής υποχρέωσης. Η ατομική ευθύνη του πολίτη δεν αίρει αυτή την υποχρέωση. Ομοίως, η Χάρτα Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (άρθρα 1, 35 και 37) υπογραμμίζει τη δέσμευση των κρατών-μελών να εξασφαλίζουν την υγεία, την ασφάλεια και την προστασία του περιβάλλοντος «στο υψηλότερο δυνατό επίπεδο». Αυτή η προστασία είναι συλλογικό δικαίωμα, όχι ατομική υπόθεση.
Στην πανδημία, η αποτυχία ενίσχυσης του Εθνικού Συστήματος Υγείας βαφτίστηκε «ανευθυνότητα των νέων». Στις φωτιές, η έλλειψη πρόληψης αποδόθηκε σε «απείθαρχους κατοίκους». Στις πλημμύρες, η απουσία έργων προστασίας μετατράπηκε σε «προσωπική αμέλεια».
Και στην ίδια λογική εντάσσεται και το πρόσφατο ζήτημα του Μνημείου του Άγνωστου Στρατιώτη. Αντί η Πολιτεία να αναλάβει την ευθύνη του σχεδιασμού, της φύλαξης και της διαχείρισης ενός τόσο ευαίσθητου χώρου μνήμης, προτίμησε να παρουσιάσει την κατάσταση ως πρόβλημα «απείθαρχων πολιτών» που δεν σεβάστηκαν το μνημείο. Με αυτόν τον τρόπο, η θεσμική ανεπάρκεια μετατρέπεται σε ηθικό κατηγορητήριο. Το πρόβλημα δεν είναι η απουσία σχεδίου ή πολιτικής μέριμνας, αλλά η υποτιθέμενη ανευθυνότητα του πολίτη. Έτσι, η ίδια η κυβέρνηση αποσύρεται από την υποχρέωσή της να προστατεύει το δημόσιο χώρο και την εθνική μνήμη και τη μεταθέτει στους ώμους της κοινωνίας, σαν να ήταν η κοινωνία υπεύθυνη για τις κρατικές επιλογές.
Συγκριτικά, τόσο κατά την περίοδο που ο ΣΥΡΙΖΑ ήταν κυβέρνηση όσο και στη σημερινή κυβέρνηση Μητσοτάκη, παρατηρείται μια κοινή πρακτική: η μεταφορά της ευθύνης στον πολίτη ή σε εξωτερικούς παράγοντες, χωρίς να αναλαμβάνεται πλήρως η θεσμική και πολιτική ευθύνη για κρίσεις και προβλήματα. Και οι δύο περίοδοι αφήνουν συχνά την κοινωνία εκτεθειμένη, αποδιοπομπαίους τράγους σε ζητήματα που αφορούν τη δημόσια ασφάλεια, την υγεία και τα δικαιώματα των πολιτών, με αποτέλεσμα κακή διαχείριση και βαθιά κόπωση της κοινωνίας.
Αντιθέτως, η κυβέρνηση Σαμαρά, κατά την κρίσιμη περίοδο της οικονομικής διαχείρισης και των μνημονίων (2012–2015), ανέλαβε πλήρως την πολιτική ευθύνη για τις αποφάσεις και τα μέτρα της. Η στάση αυτή δεν ήταν απλώς τυπική ή επικοινωνιακή. Αποτέλεσε συνειδητή επιλογή με γνώμονα το καλό της πατρίδας και τη διατήρηση της δημοκρατίας. Αναγνωρίζοντας τις συνέπειες των επιλογών της, η κυβέρνηση Σαμαρά επέλεξε να προστατεύσει τη χώρα από την αναρχική μετατόπιση ευθυνών και να διασφαλίσει ότι οι πολίτες δεν θα γίνουν αποδιοπομπαίοι τράγοι για κρατικές αδυναμίες. Με αυτήν την υπεύθυνη πολιτική, η κυβέρνηση ανέλαβε το πολιτικό κόστος για να διατηρηθεί η σταθερότητα, η ασφάλεια και η θεσμική συνέχεια, στοιχείο κρίσιμο για το κοινωνικό συμφέρον και την εμπιστοσύνη στη δημοκρατία.
Η επίκληση της «ατομικής ευθύνης» ή και η μεταφορά της σε εξωτερικούς παράγοντες λειτουργούν ως μηχανισμός αποπολιτικοποίησης της κρατικής ευθύνης. Όταν όλα βαφτίζονται «σφάλμα των πολιτών» ή «εξωγενής παράγοντας», καμία δημόσια αρχή δεν λογοδοτεί. Το κράτος γίνεται θεατής, ο πολίτης αποδιοπομπαίος τράγος και η δημοκρατία χάνει το θεμελιώδες της νόημα, αυτό της λογοδοσίας.
Η κόπωση της κοινωνίας είναι πια εμφανής. Ο πολίτης αισθάνεται μόνος απέναντι σε κάθε κρίση, ανυπεράσπιστος και ενοχοποιημένος. Κι όμως, το Σύνταγμα δεν αναγνωρίζει τέτοια μοναξιά. Προβλέπει κοινωνικό κράτος δικαίου (άρθρο 25 παρ. 1 εδ. δ΄), το οποίο υποχρεούται να μεριμνά, να προστατεύει και να σχεδιάζει. Η δημοκρατία δεν εξαντλείται στην επίκληση της υπευθυνότητας των πολιτών αλλά απαιτεί την υπευθυνότητα της εξουσίας. Κι ένα κράτος που ζητά από τους πολίτες να κάνουν ό,τι το ίδιο παραλείπει, δεν είναι κράτος δικαίου. Είναι κράτος υπεκφυγής. Και αυτό, αργά ή γρήγορα, θα το πληρώσουμε όλοι.
