Το Ουκρανικό μάθημα και η Ελληνική αυταπάτη

Γράφει ο Γιάννης Κίτσος, οικονομολόγος – σύμβουλος χρηματοοικονομικού και στρατηγικού σχεδιασμού

Η δημόσια συζήτηση για την Ουκρανία τα τελευταία χρόνια μοιάζει με έναν παραμορφωτικό καθρέφτη. Όλοι στέκονται, και δικαίως, στη φρίκη της ρωσικής εισβολής, στην κατάφωρη παραβίαση του διεθνούς δικαίου, στην τραγωδία ενός ανεξάρτητου λαού. Ελάχιστοι όμως τολμούν να δουν την πλήρη εικόνα, όχι μόνο το έγκλημα, αλλά και τον δρόμο που οδήγησε σε αυτό. Ποια λάθη, ποιες αυταπάτες, ποιες αφέλειες άνοιξαν χώρο σε έναν αναθεωρητισμό που ερχόταν από μακριά. Κι αυτό δεν είναι απλώς ιστορικό ερώτημα. Είναι σήμερα βαθιά ελληνικό.

Η Ουκρανία, πριν φτάσει στη δραματική καμπή του 2022, έκανε επιλογές που ένας ρεαλιστής ηγέτης, με γνώση της Ιστορίας και κατανόηση της Γεωπολιτικής, θα θεωρούσε εξαιρετικά επικίνδυνες. Έστειλε διπλά και αλληλοαναιρούμενα μηνύματα, άλλοτε προβάλλοντας επιθετικά την πορεία προς το ΝΑΤΟ, άλλοτε επιχειρώντας διαλόγους με μια Ρωσία που είχε ήδη καταλάβει την Κριμαία. Το Κίεβο, παγιδευμένο σε διεθνείς πιέσεις, συχνά λειτούργησε χωρίς ενιαίο σχέδιο, χωρίς συνεκτική στρατηγική, χωρίς την ψυχρή λογική που απαιτούν οι δύσκολες γειτονιές. Κι όταν δεν έχεις πυξίδα, τότε την φτιάχνουν άλλοι και συνήθως εις βάρος σου.

Αλλά τα λάθη δεν ήταν μόνο ουκρανικά. Οι ΗΠΑ και η ΕΕ, αντί να συγκροτήσουν μια πραγματική στρατηγική αποτροπής, κινήθηκαν με την ευκολία του θεωρητικού. Υποσχέθηκαν πράγματα που δεν ήταν διατεθειμένες να υλοποιήσουν, καλλιέργησαν προσδοκίες που δεν μπορούσαν να εγγυηθούν, ενθάρρυναν μια χώρα γεωγραφικά εκτεθειμένη να προχωρήσει σε επιλογές χωρίς να έχει εξασφαλιστεί ούτε η προστασία ούτε η συνέπεια των συμμάχων. Κι όταν ήρθε η ώρα της κρίσης, ο Πούτιν είδε απέναντι του ένα δυτικό στρατόπεδο μπερδεμένο, εσωτερικά διχασμένο και θεώρησε πως η στιγμή ήταν ευνοϊκή.

Το μείγμα ήταν εκρηκτικό. Λανθασμένη ανάγνωση της πραγματικότητας από την Ουκρανία, ασυνέπεια από τη Δύση, αφέλεια ότι ένας αναθεωρητικός παίκτης θα καθηλωθεί από «δηλώσεις» και «ανησυχίες». Το αποτέλεσμα το βλέπουμε και θα το βλέπουμε για χρόνια. Η Ιστορία δεν γράφεται με ευκολίες. Γράφεται με επιλογές, ευθύνες και λάθη.

Κι εδώ αρχίζει το ελληνικό ζήτημα. Τι ακριβώς νομίζουμε ότι κάνουμε; Η Τουρκία δηλώνει ανοιχτά τι θέλει, το επαναλαμβάνει, το εντάσσει σε δόγμα, το δείχνει σε χάρτες, το διαφημίζει σε διεθνή φόρα. Και η Ελλάδα; Αντί να χτίζει αποτροπή, χτίζει εφησυχασμό. Αντί να στέλνει καθαρά και σταθερά μηνύματα, τα ξοδεύει σε φωτογραφίες, χαμόγελα και συναντήσεις χωρίς περιεχόμενο. Αντί να διαβάζει την πραγματικότητα, την ντύνει με μια βιτρίνα «ηρεμίας» που στην πράξη σημαίνει πως κάνουμε ότι δεν βλέπουμε.

Η κυβέρνηση Μητσοτάκη έχει επενδύσει σε ένα αφήγημα ότι «οι σύμμαχοι θα μας προστατεύσουν», λες και οι σύμμαχοι προστατεύουν χώρες που δεν προστατεύουν πρώτα τον εαυτό τους. Η Ελλάδα δεν είναι υποχρεωμένη να παραδίδει λευκή επιταγή σε καμία μεγάλη δύναμη, ούτε να θυσιάζει τα εθνικά της συμφέροντα για να αποδείξει «καλή διαγωγή». Άλλο ο σταθερός σύμμαχος και άλλο ο δεδομένος σύμμαχος. Η Ιστορία διδάσκει ότι οι συμμαχίες λειτουργούν μόνο όταν υπάρχει ισορροπία, διεκδίκηση και εθνικό μέτρο. Η Ουκρανία το έμαθε με τον πιο οδυνηρό τρόπο, αφού η Δύση υπόσχεται πολλά, αλλά τις κόκκινες γραμμές της τις χαράζει διστακτικά. Οι ΗΠΑ έχουν τα δικά τους συμφέροντα, η ΕΕ τις δικές της αδυναμίες, η Τουρκία ξέρει να αξιοποιεί και τα δύο. Εμείς; Συμπεριφερόμαστε σαν να βρισκόμαστε σε άλλη ήπειρο.

Και φτάνουμε στο κρίσιμο ερώτημα. Αν αύριο η Τουρκία θεωρήσει ότι το διεθνές περιβάλλον της επιτρέπει κινήσεις που χθες δεν τολμούσε, τι θα πούμε; Ότι η «αναθεωρητική Τουρκία» εισέβαλε; Μα ναι, αλλά ποιος θα μιλήσει για τις διαδρομές, τα λάθη, τις παραλείψεις, τις αυταπάτες που μας άφησαν εκτεθειμένους; Ή θα επαναλάβουμε ό,τι γίνεται σήμερα με την Ουκρανία, μιλώντας μόνο για τον θύτη και αποσιωπώντας πώς φτάσαμε ως εκεί; Μπορείς άραγε να χαρίζεις στην εξωτερική πολιτική το αλάθητο του Πάπα;

Η Ιστορία επαναλαμβάνεται όχι επειδή οι λαοί μοιάζουν, αλλά επειδή οι κυβερνήσεις κάνουν τα ίδια λάθη νομίζοντας πως είναι πρωτότυπες. Η Ουκρανία έστειλε λάθος μηνύματα, πίστεψε σε υποσχέσεις χωρίς αντίκρισμα, εξέλαβε την επιθετικότητα του γείτονα ως μπλόφα. Η Ελλάδα σήμερα κινδυνεύει να βαδίσει στον ίδιο δρόμο, με μια κυβέρνηση που συγχέει την επικοινωνία με τη στρατηγική, τη ρητορική με την αποτροπή, το «να τα έχουμε καλά με όλους» με το «να έχουμε εθνική πυγμή». Αυτό δεν είναι εξωτερική πολιτική. Είναι εξάρτηση μεταμφιεσμένη σε αρχή.

Και όταν, αν, έρθει η δύσκολη ώρα, όλοι θα θυμηθούν να καταγγείλουν τον επιτιθέμενο. Αλλά θα μείνει αναπάντητο το πραγματικά κρίσιμο ερώτημα του ποιος άφησε την Ελλάδα απροστάτευτη. Ποιος μπέρδεψε το χαμόγελο με τη στρατηγική; Ποιος πίστεψε ότι η Ιστορία θα μας χαριστεί επειδή εμείς αρνούμαστε να τη διαβάσουμε;

Η αλήθεια είναι σκληρή αλλά απλή. Η αποτροπή δεν χτίζεται με ευχές. Χτίζεται με στρατηγική, συνέπεια και καθαρές γραμμές. Όλα τα άλλα είναι συνταγή για να ξυπνήσουμε μια μέρα και να αναρωτιόμαστε, όπως πολλοί σήμερα για την Ουκρανία, όχι μόνο «ποιος μας χτύπησε», αλλά και «ποιος μας άφησε εκτεθειμένους». Βλέπεις τα γεγονότα όπως είναι, όχι όπως θα ήθελες. Υπερασπίζεσαι τη Δύση, αλλά διεκδικείς για την Ελλάδα. Δεν παραδίδεις τα κλειδιά. Αυτό είναι που σήμερα λείπει κι εύχομαι να μη χρειαστεί να το μάθουμε με το τίμημα που πλήρωσε η Ουκρανία.