Όραμα απουσιάζει, επιδόματα περισσεύουν… Η ΔΕΘ της πραγματικότητας 

Γράφει ο Γιάννης Κίτσος, οικονομολόγος – σύμβουλος χρηματοοικονομικού και στρατηγικού σχεδιασμού

Η Διεθνής Έκθεση Θεσσαλονίκης, παραδοσιακά, υπήρξε το βήμα όπου οι εκάστοτε πρωθυπουργοί παρουσίαζαν το όραμα τους για τη χώρα και τις στρατηγικές τους επιλογές για την ανάπτυξη, την κοινωνική συνοχή και την εθνική προοπτική. Φέτος όμως, η παρουσία του Κυριάκου Μητσοτάκη δεν αναμένεται να δώσει το παραμικρό στίγμα στρατηγικής. Αντίθετα, όλα δείχνουν ότι θα επιβεβαιώσει για ακόμη μια φορά ότι η κυβέρνηση πορεύεται χωρίς πυξίδα, χωρίς κατανόηση των σύνθετων συστημάτων που κινούν την οικονομία και την κοινωνία, χωρίς συνείδηση της πολυπλοκότητας και της δυναμικής των αποφάσεων και πώς οι αποφάσεις σε έναν τομέα επηρεάζουν όλους τους άλλους.

Ο Μητσοτάκης βρίσκεται ήδη έξι χρόνια στην ηγεσία της χώρας, κι όμως εξακολουθεί να αδυνατεί να παρουσιάσει ένα σαφές και συνεκτικό όραμα για το μέλλον. Παρά τα όσα έχει εξαγγείλει για την πράσινη μετάβαση, την ψηφιοποίηση της οικονομίας ή την ενίσχυση της βιομηχανίας, οι προσπάθειες παραμένουν αποσπασματικές και συχνά αντιφατικές. Τα έργα για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας όχι μόνο καθυστερούν, αλλά και έχουν αυξήσει το κόστος ενέργειας για νοικοκυριά και επιχειρήσεις, δημιουργώντας οικονομική πίεση αντί για λύσεις. Η ψηφιοποίηση παρουσιάζεται ως ένα τεχνολογικό άλμα, αλλά χωρίς ουσιαστικές μεταρρυθμίσεις στη δημόσια διοίκηση και την εκπαίδευση, παραμένει ένας εξωραϊσμένος εκσυγχρονισμός χωρίς πραγματικό αντίκτυπο.

Επιπλέον, οι στρεβλώσεις της αγοράς και η ύπαρξη καρτέλ σε βασικούς τομείς όπως η ενέργεια, τα καύσιμα, το εμπόριο ακόμα και η μεταποίηση, ενισχύουν το κόστος για τους καταναλωτές και περιορίζουν τον υγιή ανταγωνισμό. Σε αυτό το περιβάλλον, ο πληθωρισμός συνεχίζει να πιέζει τα εισοδήματα των νοικοκυριών, μειώνοντας την αγοραστική δύναμη και εντείνοντας την κοινωνική δυσαρέσκεια, καθιστώντας τις εξαγγελίες του Πρωθυπουργού ακόμη πιο ανεπαρκείς.

Η παραγωγική ανασυγκρότηση συγκεντρώνεται σε λίγους κλάδους, αφήνοντας την πλειονότητα της οικονομίας στα ίδια αδιέξοδα, χωρίς δυνατότητα να συμμετάσχει σε μια βιώσιμη ανάπτυξη. Η μεταποίηση συρρικνώνεται διαρκώς, περιορίζοντας τις εξαγωγές και την προστιθέμενη αξία, ενώ ο πρωτογενής τομέας εγκαταλείπεται, με τα αγροτικά εισοδήματα να μειώνονται και τη νέα γενιά να εγκαταλείπει την ύπαιθρο. Ταυτόχρονα, οι καταστροφικές πυρκαγιές που πλήττουν δάση και παραγωγικές περιοχές κάθε χρόνο δείχνουν την αδυναμία της κυβέρνησης να προστατεύσει το φυσικό κεφάλαιο της χώρας και να οργανώσει αποτελεσματικά την πρόληψη και την αντιμετώπιση κρίσεων.

Τα προβλήματα λειψυδρίας και κακής διαχείρισης των υδάτων γίνονται ολοένα και πιο εμφανή. Στην Τζια σημειώθηκαν περιστατικά γαστρεντερίτιδας από μολυσμένο νερό, ενώ στην Πάτμο οι κάτοικοι αντιμετώπισαν «καφέ» νερό στις βρύσες, ένδειξη σοβαρών υποδομών που δεν μπορούν να εξασφαλίσουν ασφαλές πόσιμο νερό. Η αδυναμία συμμόρφωσης με περιβαλλοντικούς κανόνες οδηγεί σε πρόστιμα εκατοντάδων εκατομμυρίων ευρώ για τη χώρα, ενώ η διαφθορά και οι αδιαφανείς διαδικασίες στον ΟΠΕΚΕΠΕ και άλλους φορείς επιδεινώνουν την κατάσταση, δημιουργώντας πρόσθετα οικονομικά και κοινωνικά βάρη.

Η τουριστική βιομηχανία, παρά την αυξημένη ροή επισκεπτών, αντιμετωπίζει σοβαρές προκλήσεις. Σύμφωνα με δημοσίευμα της Independent, η Ζάκυνθος παραμένει δημοφιλής προορισμός, αλλά η αύξηση των all-inclusive ξενοδοχείων έχει μειώσει τα έσοδα για τις τοπικές επιχειρήσεις. Επιπλέον, η έλλειψη κυβερνητικών επενδύσεων και η κακή διαχείριση των υποδομών, όπως η αποκομιδή απορριμμάτων και η υδροδότηση, πλήττουν την ποιότητα του τουριστικού προϊόντος. Στην Κέρκυρα και στην Σαντορίνη, η υπερτουριστικότητα έχει οδηγήσει σε μείωση του αριθμού των τουριστών, με περιοχές όπως το Κάβος και τα Φυρά να παρουσιάζουν έντονη πτώση επισκεψιμότητας.

Ο Πρωθυπουργός θα εμφανιστεί ως δεινός επικοινωνιολόγος, απευθυνόμενος περισσότερο σε δημοσκόπους και επιτελεία μάρκετινγκ παρά στους πολίτες. Μόνο που η κοινωνία δεν είναι κοινό καμπάνιας. Είναι ένα δίκτυο ανατροφοδοτήσεων, αντιστάσεων και αλληλεπιδράσεων, όπου κάθε απόφαση, κάθε παροχή, κάθε εξαγγελία έχει συνέπειες που δεν εξαντλούνται στη στιγμή της ανακοίνωσης. Όταν το αγνοείς, δεν αποτυγχάνεις απλώς… πυροδοτείς κρίσεις που μπορούν να γίνουν εκρηκτικές και να διαβρώσουν ακόμα και τις πιο προσεκτικά μελετημένες πολιτικές. Για παράδειγμα, η μείωση του ΕΝΦΙΑ ή των φόρων επιχειρήσεων δεν συνοδεύεται από σοβαρά μέτρα για την ενίσχυση των μικρομεσαίων και των νοικοκυριών. Η κυβέρνηση φορολογεί βαριά για να εμφανίζει πλεονάσματα και στη συνέχεια μοιράζει επιδόματα που, στην πραγματικότητα, καταστρέφονται από τον υψηλό πληθωρισμό, αφήνοντας τα πραγματικά εισοδήματα των πολιτών να συρρικνώνονται. Το αποτέλεσμα είναι η αύξηση της ανισότητας και της κοινωνικής δυσαρέσκειας, ενώ το εμπορικό έλλειμμα συνεχίζει να διογκώνεται, υπονομεύοντας τη σταθερότητα της οικονομίας και την πραγματική αγοραστική δύναμη των πολιτών.

Η κατάσταση γίνεται ακόμα πιο ανησυχητική αν ληφθεί υπόψη ότι η Ελλάδα είναι πρώτη στην παιδική φτώχεια σε επίπεδο ΕΕ με 33,6% (όταν ο μέσος όρος είναι 13,6%), δηλαδή ένα στα τρία παιδιά κάτω των 16 ετών στερείται πρόσβαση σε βασικά αγαθά ή δραστηριότητες που είναι απαραίτητα για αξιοπρεπή διαβίωση, όπως φαγητό, ρούχα, βιβλία ή συμμετοχή σε εξωσχολικά προγράμματα και διακοπές. Παράλληλα, σχεδόν το 40% του γενικού πληθυσμού κινδυνεύει από φτώχεια ή δεν έχει την οικονομική δυνατότητα να γευματίσει σωστά, σύμφωνα με την Eurostat. Οι σύγχρονες οικογένειες αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα ευημερίας και αξιοπρεπούς διαβίωσης, γεγονός που συνδέεται άμεσα με την υπογεννητικότητα και το μέλλον της χώρας, καθώς η νέα γενιά αντιμετωπίζει οικονομικές δυσκολίες που καθιστούν αβέβαιη τη δημιουργία οικογένειας και τη συμμετοχή της στην οικονομική και κοινωνική ζωή.

Θα δούμε εξαγγελίες λες και η πολιτική λειτουργεί με απλή αριθμητική: υπόσχομαι x, λαμβάνω y αποτέλεσμα. Η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη. Οι καθυστερήσεις, οι ανισότητες, η έλλειψη εμπιστοσύνης, η αδράνεια της γραφειοκρατίας και οι κοινωνικές αντιστάσεις ακυρώνουν κάθε εξαγγελία που δεν έχει ενσωματώσει τη δυναμική του συστήματος. Η κυβέρνηση αδυνατεί να κατανοήσει το πώς οι αποφάσεις αλληλεπιδρούν μεταξύ τους, πώς δημιουργούν αλυσιδωτές επιπτώσεις και πώς οι ίδιες οι επιλογές της γίνονται συχνά η αιτία για νέα προβλήματα αντί για λύσεις. Τα παραδείγματα είναι πολλά: η αύξηση των καυσίμων επηρεάζει τη μεταφορά αγαθών και τις τιμές στην αγορά, η υπογεννητικότητα και η φυγή νέων εργαζομένων απειλούν τη βιωσιμότητα του ασφαλιστικού συστήματος, ενώ η αβελτηρία στην πρόληψη δασικών πυρκαγιών οδηγεί σε καταστροφές που κοστίζουν δισεκατομμύρια.

Αντί για μια συνεκτική στρατηγική μέσα σε ένα ταραχώδες διεθνές περιβάλλον, το πιθανότερο είναι να παρακολουθήσουμε έναν μονόλογο παροχών και αυτοπροβολής. Η ομιλία θα είναι φτωχή σε όραμα, αλλά πλούσια σε «εγώ». Ένα επικοινωνιακό πυροτέχνημα, προορισμένο να σβήσει πριν καν ακουμπήσει το έδαφος της πραγματικότητας, αφήνοντας πίσω μόνο την αίσθηση της ασύνδετης διαχείρισης και της επιφανειακής κυβερνητικής παρουσίας.

Το πιο ανησυχητικό είναι πως ο Πρωθυπουργός δείχνει ανίκανος να «διαβάσει» το ίδιο το σύστημα. Δεν κατανοεί πώς αλληλεπιδρά η οικονομία με την κοινωνία, πώς η δυσαρέσκεια πολλαπλασιάζεται, πώς η κρατική μηχανή ακυρώνει τις εξαγγελίες του, πώς οι επιλογές του γίνονται θηλιά στο ίδιο του το αφήγημα. Όσο πιστεύει ότι οικοδομεί σταθερότητα, τόσο τροφοδοτεί την αστάθεια. Αντί να βλέπει την Ελλάδα ως ένα πολυδιάστατο οικοσύστημα όπου κάθε κίνηση μετράει, λειτουργεί σαν να κινείται σε έναν κόσμο γραμμικό, προβλέψιμο και αδρανή. Μια ψευδαίσθηση επικίνδυνη για το μέλλον της χώρας.

Η Θεσσαλονίκη δεν συγχωρεί το κενό περιεχομένου. Αντί για σχέδιο, θα δούμε επικοινωνία. Αντί για όραμα, θα δούμε τεχνητή αυτοπεποίθηση. Αντί για ηγεσία, θα δούμε απουσία στρατηγικής. Και τότε θα γίνει σαφές ότι όταν ο ηγέτης δεν βλέπει τη μεγάλη εικόνα, το ίδιο το σύστημα τον καταπίνει. Ο Μητσοτάκης δείχνει ήδη να χάνεται μέσα του, αφήνοντας την Ελλάδα να κινείται χωρίς πυξίδα σε ένα περιβάλλον όπου οι μικρές παραλείψεις πολλαπλασιάζονται και οι συνέπειες γίνονται μη αναστρέψιμες.