Η Εβδομάδα που δεν μας Είπαν XXXIV
Γράφει ο Ρένος Δούκας
Ο Οκτώβριος μπήκε με την Κρήτη να δοκιμάζεται από έντονα καιρικά φαινόμενα και η πρώτη σκέψη ανήκει στους ανθρώπους που είδαν σπίτια, περιουσίες και μια ολόκληρη καθημερινότητα να βυθίζονται μέσα σε λίγες ώρες. Η κινητοποίηση του κρατικού μηχανισμού, οι απεγκλωβισμοί, το 112, η παρουσία των υπηρεσιών και η καταγραφή των ζημιών είναι απαραίτητα και πρέπει να αναγνωρίζονται όταν λειτουργούν σωστά. Θα ήταν παράξενο, όμως, να θεωρούμε επιτυχία μόνο την καλή διαχείριση της καταστροφής. Η σοβαρότητα της Πολιτικής Προστασίας φαίνεται πολύ νωρίτερα, στα αντιπλημμυρικά έργα, στον καθαρισμό των ρεμάτων, στην ανθεκτικότητα των δικτύων και στη συντήρηση των υποδομών. Ο άνθρωπος που είδε το σπίτι του να πλημμυρίζει ενδιαφέρεται ασφαλώς για την ταχύτητα της βοήθειας. Θα ήθελε ακόμη περισσότερο να γνωρίζει γιατί το νερό έφτασε μέχρι εκεί και τι αλλάζει ώστε να μην επιστρέψει στην ίδια εικόνα με την επόμενη κακοκαιρία.
Στην ενέργεια, η διεθνής κρίση, η αναταραχή στα Στενά του Ορμούζ και η άνοδος των τιμών δημιουργούν πραγματική πίεση. Κανένα σοβαρό κράτος δεν μπορεί να ελέγξει μόνο του τις διεθνείς αγορές. Μπορεί όμως να αποφασίσει πόσο εκτεθειμένο θα παραμείνει όταν ξεσπάσει η επόμενη κρίση. Η αύξηση της επιδότησης στο ντίζελ από τα 10 στα 15 λεπτά για δεκαπέντε ημέρες μπορεί να προσφέρει μια μικρή και άμεση ανακούφιση. Η ανάγκη να ξαναμετριέται κάθε δύο εβδομάδες το ύψος της επιδότησης δείχνει πόσο εύθραυστη παραμένει η ενεργειακή μας άμυνα. Η χώρα εξακολουθεί να θεραπεύει κυρίως την τιμή στην αντλία, ενώ η μεγαλύτερη δουλειά βρίσκεται στο κόστος του ίδιου του συστήματος.
Το ίδιο ισχύει για το πετρέλαιο θέρμανσης. Η προσπάθεια να συγκρατηθεί η τιμή του είναι χρήσιμη σήμερα, αλλά όσο το κράτος επιδοτεί ένα ακριβό ενεργειακό μοντέλο χωρίς να μειώνει τις αιτίες του κόστους, ο λογαριασμός απλώς μεταφέρεται από τον καταναλωτή στον προϋπολογισμό και τελικά ξανά στον φορολογούμενο. Η Ελλάδα χρειάζεται διαφοροποίηση πηγών, διασυνδέσεις, αποθήκευση, ισχυρό δίκτυο και πραγματική αξιοποίηση των ενεργειακών δυνατοτήτων της. Κυρίως χρειάζεται τιμές που να επιτρέπουν στην ελληνική επιχείρηση να παράγει και να ανταγωνίζεται. Η ενεργειακή ασφάλεια δεν μετριέται μόνο στον επόμενο λογαριασμό του νοικοκυριού. Μετριέται και στο αν μια βιομηχανία μπορεί να παραμείνει στην Ελλάδα χωρίς να τιμωρείται για την τοποθεσία της.
Η πρόταση για μεγαλύτερη δημοσιονομική ευελιξία στην Ευρώπη και αξιοποίηση μέρους των αυξημένων εσόδων από τον ΦΠΑ για τη στήριξη νοικοκυριών και επιχειρήσεων έχει λογική. Η Ευρώπη οφείλει να κινηθεί όταν η κρίση είναι πανευρωπαϊκή. Αυτό δεν αναιρεί την εθνική ευθύνη. Η Ελλάδα δεν μπορεί κάθε φορά που ανεβαίνει η τιμή της ενέργειας να αναζητά πρόσθετο δημοσιονομικό χώρο από τις Βρυξέλλες, χωρίς να έχει ολοκληρώσει τη δική της μακροπρόθεσμη απάντηση στο κόστος. Η ευρωπαϊκή στήριξη είναι πολλαπλασιαστής μιας στρατηγικής. Δεν μπορεί να χρησιμοποιείται ως υποκατάστατό της.
Οι 120 δόσεις για τις ληξιπρόθεσμες οφειλές και τα νέα μέτρα για τους servicers μπορούν επίσης να βοηθήσουν ανθρώπους που θέλουν να πληρώσουν και αδυνατούν να ανταποκριθούν. Η κοινωνική αξία μιας πραγματικής δεύτερης ευκαιρίας είναι προφανής. Η συνεχής ανάγκη για νέες ρυθμίσεις, περισσότερες δόσεις και πρόσθετες δικλίδες προστασίας λέει όμως κάτι δυσάρεστο για την οικονομική κατάσταση μεγάλου μέρους της κοινωνίας. Η επιτυχία θα έρθει όταν λιγότεροι άνθρωποι χρειάζονται διαρκώς μια νέα ρύθμιση για να διατηρήσουν το σπίτι τους και μια στοιχειώδη οικονομική ισορροπία. Εισόδημα, στέγη και δυνατότητα σχεδιασμού της επόμενης ημέρας είναι πολύ πιο σταθερή κοινωνική προστασία από την επόμενη παράταση.
Το Ταμείο Ανάκαμψης αξίζει σοβαρή αποτίμηση, χωρίς μηδενισμό και χωρίς τη γνωστή ελληνική ανάγκη να μετατρέπεται κάθε εκταμίευση σε εθνικό κατόρθωμα. Η δυνατότητα κινητοποίησης τόσο μεγάλων ευρωπαϊκών πόρων είναι ιστορική ευκαιρία. Η απορρόφηση χρημάτων και η ολοκλήρωση οροσήμων έχουν σημασία. Το αποτύπωμα του Ταμείου όμως θα φανεί όταν πάψουν να έρχονται τα χρήματα. Εκεί θα δούμε αν έμεινε πίσω μια οικονομία ισχυρότερη, πιο ανταγωνιστική και λιγότερο εξαρτημένη από εξωτερική χρηματοδότηση.
Η επίκληση του «Ελλάδα 2.0» και της έκθεσης Πισσαρίδη δεν αρκεί για να πιστοποιήσει ότι άλλαξε η δομή της οικονομίας. Το ΑΕΠ αυξήθηκε, οι επενδύσεις αυξήθηκαν και δημιουργήθηκαν θέσεις εργασίας. Αυτές είναι πραγματικές θετικές εξελίξεις. Η αποτίμηση όμως προχωρά βαθύτερα, στην παραγωγικότητα, στο διαθέσιμο εισόδημα, στην ποιότητα των θέσεων εργασίας, στις εξαγωγές, στη βιομηχανία, στην αγροτική οικονομία και στην ανταγωνιστικότητα. Κυρίως, στην ικανότητα της χώρας να δημιουργεί περισσότερο πλούτο από δικές της δυνάμεις και να τον μεταφέρει ως πραγματική βελτίωση στο σπίτι του μέσου πολίτη.
Εκεί βρίσκεται και η πιο δύσκολη αντίφαση της σημερινής οικονομίας. Οι δείκτες μπορούν να βελτιώνονται ενώ η στέγη, η ενέργεια, τα τρόφιμα και η δημιουργία οικογένειας παραμένουν ασφυκτικά ακριβά για μεγάλο μέρος της κοινωνίας. Η ανάπτυξη αποκτά πολιτικό νόημα όταν μετατρέπεται σε ευημερία. Η χώρα πρέπει να μειώσει την υπερβολική εξάρτηση από την κατανάλωση, τον τουρισμό, τα ακίνητα και τη διαρκή εισροή εξωτερικών κεφαλαίων. Περισσότερη εγχώρια αξία, καλύτεροι μισθοί και ισχυρότερη οικονομική βάση είναι πολύ πιο δύσκολα να παρουσιαστούν σε μία διαφάνεια. Είναι όμως αυτά που μένουν όταν κλείσει η παρουσίαση.
Οι παρεμβάσεις που χρηματοδοτούνται ή συνδέονται με το Ταμείο έχουν πραγματική χρησιμότητα. Το gov.gr, ο ψηφιακός φάκελος υγείας, η ψηφιακή κάρτα εργασίας, οι προληπτικές εξετάσεις, το ψηφιακό φροντιστήριο, οι ενεργειακές αναβαθμίσεις, το «Σπίτι μου», τα δωρεάν απογευματινά χειρουργεία και το Κτηματολόγιο μπορούν να βελτιώσουν την καθημερινότητα. Η ψηφιακή υπηρεσία όμως είναι εργαλείο. Ο πολίτης αντιλαμβάνεται τον εκσυγχρονισμό όταν δεν χρειάζεται γνωριμίες, μεσάζοντες και μήνες αναμονής για να διεκπεραιώσει μια υπόθεση. Όταν η Δικαιοσύνη αποφασίζει εγκαίρως, το νοσοκομείο λειτουργεί, η πολεοδομία απαντά και η διοίκηση αναλαμβάνει την ευθύνη που της αναλογεί.
Η ψηφιοποίηση μπορεί εύκολα να γίνει το πιο κομψό κάλυμμα παλιών δυσλειτουργιών. Ένα εξαιρετικό interface δεν θεραπεύει ελλείψεις προσωπικού στο ΕΣΥ, δεν μικραίνει μόνο του τον χρόνο απονομής της Δικαιοσύνης και δεν καθαρίζει ρέματα πριν από την επόμενη πλημμύρα. Το κράτος αποτελείται από ανθρώπους, θεσμούς, υποδομές, κανόνες και λογοδοσία. Η εφαρμογή στο κινητό είναι απλώς η πόρτα.
Ακόμη μεγαλύτερη σημασία έχει ό,τι θα ακολουθήσει μετά το Ταμείο Ανάκαμψης. Το Εθνικό Πρόγραμμα Ανάπτυξης, το ΕΣΠΑ, τα ευρωπαϊκά ταμεία και η επόμενη δημοσιονομική περίοδος προσφέρουν σημαντικές δυνατότητες. Τα ποσά από μόνα τους δεν συνθέτουν πολιτική. Εκεί θα φανεί αν η επόμενη χρηματοδοτική περίοδος θα γεμίσει τη χώρα με μια ακόμη γενιά αποσπασματικών έργων ή αν οι πόροι θα υπηρετήσουν ένα συνεκτικό σχέδιο για βιομηχανία, τεχνολογία, αγροτική οικονομία, ενέργεια, υποδομές και εξαγωγές.
Η Ελληνική Προεδρία του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης το 2027 θα είναι μια ανάλογη δοκιμασία. Η αξία της θα μετρηθεί στις θέσεις που θα προωθήσει η χώρα για την ενέργεια, την άμυνα, την ανταγωνιστικότητα, την προστασία των εξωτερικών συνόρων, το δημογραφικό, την αγροτική οικονομία και την πραγματική σύγκλιση. Η παρουσία στο κέντρο των ευρωπαϊκών συζητήσεων έχει νόημα όταν συνοδεύεται από προτεραιότητες και διαπραγματευτική ισχύ. Οι οικογενειακές φωτογραφίες των ηγετών έχουν ήδη αρκετή ευρωπαϊκή ιστορία πίσω τους.
Η επόμενη δεκαετία θα αποκαλύψει πολύ περισσότερα από το ποσοστό απορρόφησης των σημερινών πόρων. Τότε θα φανεί αν η χώρα διαθέτει βιομηχανία, ανταγωνιστική ενέργεια, ισχυρή αγροτική οικονομία, νέους που μπορούν να αγοράσουν σπίτι και να δημιουργήσουν οικογένεια, γρήγορη Δικαιοσύνη, αξιόπιστη αποτροπή και ένα κράτος που δεν χρειάζεται κάθε λίγα χρόνια μια νέα μεταρρύθμιση για να επισκευάσει την προηγούμενη. Αυτές είναι οι μετρήσεις που αξίζουν περισσότερο από τα ποσοστά εκταμίευσης.
Στην ανεργία, η μεγάλη πτώση σε σχέση με το παρελθόν αποτελεί πραγματική επιτυχία και δεν υπάρχει κανένας σοβαρός λόγος να μηδενιστεί. Το ποσοστό όμως λέει μόνο ένα μέρος της ιστορίας. Σημασία έχουν το είδος της εργασίας, το εισόδημα, η προοπτική και η παραγωγικότητα. Η υποχώρηση της ανεργίας των νέων δεν εξαφανίζει τη φυγή νέων ανθρώπων στο εξωτερικό. Η βελτίωση της ανεργίας των γυναικών δεν σημαίνει ότι έχει λυθεί η συμμετοχή τους στην αγορά εργασίας. Η επαγγελματική εκπαίδευση επίσης αποκτά πραγματική αξία όταν συνδέεται με επιχειρήσεις και κλάδους που ζητούν δεξιότητες και δημιουργούν σταθερές δουλειές, όχι όταν εξαντλείται στην παραγωγή νέων πιστοποιητικών κατάρτισης.
Η δημιουργία Εθνικού Πρότυπου Κέντρου για την άνοια είναι θετική πρωτοβουλία και η δωρεά που την κατέστησε δυνατή αξίζει αναγνώριση. Το μέγεθος του προβλήματος απαιτεί όμως πολύ ευρύτερη πολιτική για τη γήρανση του πληθυσμού, τους άτυπους φροντιστές, την πρωτοβάθμια φροντίδα, την πρόληψη και τις δομές κοινωνικής υποστήριξης. Η γήρανση της Ελλάδας συνδέεται ευθέως με το δημογραφικό και επηρεάζει την οικονομία, το ασφαλιστικό, το σύστημα υγείας και την κοινωνική συνοχή. Ένα πρότυπο κέντρο μπορεί να γίνει σημαντικό κομμάτι της απάντησης. Η εθνική κλίμακα του προβλήματος δεν επιτρέπει να μείνει μόνο του.
Οι ηλεκτρικές διασυνδέσεις των Ιονίων, το πρόγραμμα του Διεθνούς Πανεπιστημίου στην Κατερίνη, οι παρεμβάσεις στη Βοιωτία, οι δομές ψυχικής υγείας στην Κω και στη Σύρο, η βιοκλιματική αναβάθμιση στη Μεγαλόπολη και η χρηματοδότηση για την ύδρευση της Κέρκυρας είναι χρήσιμες παρεμβάσεις. Κάπου εδώ, όμως, αξίζει να ξεκαθαριστεί μια παλιά ελληνική παρεξήγηση. Τα δημόσια έργα δεν αποτελούν προσωπική περιουσία της κυβέρνησης που έτυχε να βρίσκεται στην εξουσία όταν παραδόθηκαν. Πολλά σχεδιάστηκαν, ωρίμασαν και χρηματοδοτήθηκαν σε βάθος χρόνου, μέσα από εθνικά και ευρωπαϊκά προγράμματα που ξεπερνούν μια κυβερνητική θητεία. Ανήκουν στο κράτος και στους πολίτες που τα πληρώνουν. Η πολιτική ευθύνη βρίσκεται στην ταχύτητα, στην ποιότητα, στο κόστος και στο αν όλα αυτά υπηρετούν κάποιο συνεκτικό σχέδιο.
Για την περιφέρεια, ο πραγματικός απολογισμός είναι πολύ πιο απλός. Αν ένας νέος μπορεί να μείνει στον τόπο του, αν ο αγρότης μπορεί να πουλήσει όσα παράγει, αν υπάρχει νερό, δρόμος, νοσοκομείο, σχολείο, γρήγορο διαδίκτυο, δουλειές και ενέργεια σε ανταγωνιστικό κόστος. Αυτά συγκρατούν πληθυσμό. Τα εγκαίνια έχουν τη χρησιμότητά τους, αλλά καμία κορδέλα δεν έπεισε ποτέ μια οικογένεια να μείνει σε έναν τόπο χωρίς μέλλον.
Η επιστροφή των 48 θρησκευτικών κειμηλίων από τη Βουλγαρία είναι επίσης θετική εξέλιξη. Η προστασία της πολιτιστικής και ορθόδοξης κληρονομιάς αποτελεί μέρος της εθνικής ταυτότητας και απαιτεί τεκμηρίωση, διπλωματική επιμονή και συνέχεια. Ακριβώς γι’ αυτό τέτοιες επιστροφές αξίζουν να αντιμετωπίζονται ως αποτέλεσμα μακροχρόνιας πολιτιστικής διπλωματίας και όχι ως ακόμη ένα επεισόδιο της εβδομαδιαίας κυβερνητικής επικοινωνίας. Τα κειμήλια έχουν ιστορία πολύ μεγαλύτερη από έναν εκλογικό κύκλο και καλό είναι η πολιτική να το θυμάται.
Και ύστερα έρχεται η επέτειος της 4ης Οκτωβρίου και η Νέα Δημοκρατία. Εδώ η συζήτηση γίνεται βαθύτερη, γιατί αφορά την ίδια τη φυσιογνωμία μιας παράταξης με ιστορική διαδρομή. Η Νέα Δημοκρατία του Κωνσταντίνου Καραμανλή δημιουργήθηκε για να υπερβεί παλιές διαιρέσεις, όχι για να εξαφανίσει τις ιδέες μέσα σε ένα άμορφο διοικητικό κέντρο. Η υπέρβαση των κομματικών στεγανών είχε νόημα επειδή συνοδευόταν από πολιτική πυξίδα. Χωρίς αυτήν, η διεύρυνση εύκολα καταλήγει σε ιδεολογική ασάφεια και η προσαρμογή κινδυνεύει να γίνει αυτοσκοπός.
Η ιστορική φυσιογνωμία της παράταξης συνδέθηκε με την πατρίδα, την ελευθερία, τη δημοκρατία, την κοινωνική συνοχή, την οικονομική ανάπτυξη, την ισχυρή άμυνα, την οικογένεια, τις δημιουργικές δυνάμεις της κοινωνίας και την εμπιστοσύνη στον πολίτη. Καμία μεγάλη πολιτική παράταξη δεν επιβιώνει αν παραμένει ακίνητη. Η ανανέωση όμως έχει νόημα όταν εξελίσσει μια ταυτότητα και δεν την καθιστά αγνώριστη. Κάπου εκεί βρίσκεται και η σημερινή συζήτηση για τη Νέα Δημοκρατία, πολύ πέρα από την απλή ικανότητά της να κερδίζει εκλογές.
Μετά από μια τόσο μακρά περίοδο διακυβέρνησης, η απαίτηση είναι αναπόφευκτα μεγαλύτερη. Οι πολίτες δικαιούνται να γνωρίζουν ποια Ελλάδα περιγράφει η παράταξη για το 2030 και το 2040, ποια οικονομία θέλει να οικοδομήσει, ποια θέση επιδιώκει για τη χώρα στην Ευρώπη και στην Ανατολική Μεσόγειο και πώς σκοπεύει να στηρίξει οικογένεια, άμυνα, θεσμούς και κοινωνική συνοχή. Οι πλατφόρμες, τα έργα και τα κονδύλια είναι εργαλεία διακυβέρνησης. Το πολιτικό όραμα βρίσκεται ένα επίπεδο ψηλότερα.
Εκεί βρίσκεται και η βασική αδυναμία της εβδομαδιαίας ανασκόπησης ως πολιτικού αφηγήματος. Μπορεί να καταγράψει ανακοινώσεις, ποσά, ορόσημα και έργα. Πολύ δυσκολότερα αποδεικνύει τι αλλάζει μόνιμα στη ζωή του πολίτη και τι θα απομείνει όταν τελειώσει η ευρωπαϊκή χρηματοδότηση. Η πολιτική αποκτά αξία στη σύνδεση αυτών των επιμέρους δράσεων με μια καθαρή κατεύθυνση για τη χώρα.
Η Ελλάδα έχει κάνει βήματα μπροστά και δεν υπάρχει λόγος να τα αρνούμαστε. Ακριβώς επειδή πλήρωσε τόσο ακριβά την κρίση της προηγούμενης δεκαετίας, έχει ακόμη λιγότερο περιθώριο για αυταρέσκεια. Η επόμενη περίοδος απαιτεί ισχυρότερη οικονομική βάση, αξιόπιστη αποτροπή, κοινωνική προστασία που δεν ανακυκλώνει διαρκώς επιδόματα, σοβαρή δημογραφική πολιτική, κράτος δικαίου, ταχύτερη Δικαιοσύνη και μικρότερη εξάρτηση από το επόμενο ευρωπαϊκό χρηματοδοτικό πακέτο.
Ο πήχης πράγματι δεν πρέπει να ξανακατέβει. Αυτό έχει μεγαλύτερη απαίτηση από έναν ακόμη κατάλογο δράσεων. Σημαίνει να κοιτάξεις τη χώρα όπως είναι, να αναγνωρίσεις όσα προχώρησαν και να μη βαφτίσεις τις εκκρεμότητες επιτυχίες επειδή χωρούν καλύτερα σε μια παρουσίαση. Σημαίνει μια Ελλάδα που δεν ζητά απλώς χρηματοδότηση αλλά θέλει να την υπολογίζουν, μια κοινωνία που ζητά ευκαιρίες περισσότερο από επιδόματα και μια παράταξη που θεωρεί την εξουσία μέσο για να υπηρετήσει τη χώρα, όχι τελικό πολιτικό προορισμό.
Αυτό θα κρίνει και την αποτίμηση της σημερινής διακυβέρνησης. Όχι η ποιότητα της παρουσίασης, αλλά η ποιότητα της Ελλάδας που θα παραδώσει.
