Το Άλλοθι της Νομιμότητας

Γράφει ο Γιάννης Κίτσος, οικονομολόγος – σύμβουλος χρηματοοικονομικού και στρατηγικού σχεδιασμού

Η υπερφιλαυτία, το υπερεγώ, η προσωπική φιλοδοξία, ο φθόνος, η φιλοχρηματία και η δωροδοκία. Δεν είναι απλώς λέξεις από ένα παλιό εγχειρίδιο ηθικής. Είναι τα κίνητρα που, όταν δεν ελέγχονται, οδηγούν τις κοινωνίες στην παρακμή. Η φιλοχρηματία μάλιστα, όπως μας διδάσκει η Ιστορία, μπορεί να οδηγήσει και στην προδοσία, της εμπιστοσύνης, των θεσμών, τελικά της ίδιας της έννοιας του δημοσίου συμφέροντος ή και της πατρίδας. Τι; Όχι;

Την ανάρτηση του πρωθυπουργού για τη «Νομιμότητα Παντού» θα μπορούσε κανείς να τη χαρακτηρίσει ως μια καλοστημένη επικοινωνιακή αφήγηση. Τα νούμερα εντυπωσιάζουν όταν μιλάνε για 958 υποθέσεις, 173 οργανώσεις, 3.094 συλλήψεις, 43 εκατομμύρια ευρώ από «αχυρανθρώπους». Μια κυβέρνηση που πατάει γερά στο πόδι του νόμου, θα σπεύσει να συμπεράνει ο ανυποψίαστος αναγνώστης. Μια κυβέρνηση που επιτέλους βάζει τάξη στο ανομικό τοπίο που παρέλαβε, θα συμπληρώσει ο πιστός υποστηρικτής της. Μόνο που η νομιμότητα, όπως και η δικαιοσύνη, για να είναι πειστική, οφείλει να είναι τυφλή απέναντι σε πρόσωπα και συμφέροντα. Και εδώ ακριβώς είναι που η εικόνα θολώνει.

Υπάρχει, ωστόσο, και μια άλλη διάσταση, ακόμη πιο ανησυχητική, που αποκαλύπτει το βάθος της υποκρισίας. Το σύνθημα «Νομιμότητα Παντού» παραπέμπει ευθέως στο ιστορικό «Και μεις θα σας ταράξουμε στη νομιμότητα» του Ηλία Ηλιού. Η φράση αυτή γεννήθηκε μέσα σε μια συγκεκριμένη ιστορική συγκυρία. Ο Ηλιού, αριστερός πολιτικός, απαντούσε στην απειλή της κρατικής βίας με το όπλο της νομιμότητας. Υπό την πίεση των περιστάσεων, διαμόρφωσε ένα σύνθημα που εξέφραζε την αντίσταση των αδυνάμων απέναντι στην αυθαιρεσία της εξουσίας.

Πλην όμως, η φράση αυτή ενσωμάτωνε και μια βαθιά αντίφαση, που αναπαράγεται μέχρι σήμερα ως εργαλείο προπαγάνδας. Διότι το σκεπτικό πίσω από αυτήν ήταν ότι «εγώ, ως αριστερός, έχω το δικαίωμα να παραβαίνω τον νόμο, διότι αγωνίζομαι για τον σωστό σκοπό. Εσύ, όμως, που είσαι το κράτος, δεν έχεις τη νομιμότητα να τον υπερασπιστείς, γιατί η εξουσία σου είναι αυθαίρετη». Μια λογική που χωρίζει τον κόσμο σε «καλούς» και «κακούς» παραβάτες, ανάλογα με το ποιος ασκεί την εξουσία και ποιος την αμφισβητεί.

Εβδομήντα χρόνια μετά, η Δεξιά δανείζεται όχι απλώς το σύνθημα, αλλά και την ίδια αυτή λογική της αριστερής προπαγάνδας. Το σημερινό «Νομιμότητα Παντού» λειτουργεί με τον ίδιο ακριβώς τρόπο. «Εμείς, ως κυβέρνηση, έχουμε το δικαίωμα να εφαρμόζουμε τον νόμο επιλεκτικά, γιατί εκπροσωπούμε το σωστό. Εσείς, όμως, που είστε η αντιπολίτευση ή οι πολίτες, δεν έχετε το δικαίωμα να μας κρίνετε, γιατί εμείς είμαστε το κράτος». Κι αυτό δεν είναι απλώς μία ιστορική ειρωνεία. Είναι βαθιά ανησυχητικό.

Σήμερα, η νομιμότητα επιστρατεύεται από την ίδια την εξουσία, σε μια συγκυρία όπου τα σκάνδαλα διαδέχονται το ένα το άλλο. Κι όταν η δεξιά προπαγάνδα αρχίζει να εμπνέεται από την αριστερή, η ιστορική ειρωνεία μετατρέπεται σε πολιτικό κίνδυνο. Διότι η Δεξιά, που επί δεκαετίες κατηγορούσε την Αριστερά για «αντισυστημική νοοτροπία» και «ανομία», υιοθετεί τώρα το δικό της οπλοστάσιο, τη χρήση, δηλαδή, της νομιμότητας ως διακηρυκτικό μανδύα, όχι για να προστατεύσει τους αδύναμους από την εξουσία, αλλά για να προστατεύσει την εξουσία από τους αδύναμους. Είναι η στιγμή που το σύνθημα παύει να είναι όπλο αντίστασης και γίνεται άλλοθι διακυβέρνησης. Μάλλον γιατί όταν ο λύκος θέλει να γίνει αρνί, δεν το κάνει από μετάνοια, αλλά γιατί κατάλαβε ότι έτσι θα φάει περισσότερα πρόβατα. Η νομιμότητα ως προκάλυμμα, ως επικοινωνιακό εργαλείο, ως άλλοθι για να συνεχιστεί η ίδια πρακτική με άλλο περιτύλιγμα.

Διότι, ενώ η ΑΑΔΕ και η ΕΛ.ΑΣ. εξαρθρώνουν το ένα κύκλωμα μετά το άλλο, σε άλλα πόστα του κρατικού μηχανισμού η παρανομία μοιάζει να έχει βρει συστηματικό καταφύγιο. Διαβάζουμε στα ρεπορτάζ ότι η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία ερευνά το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ, όπου ευρωπαϊκά κονδύλια φέρονται να κατέληγαν σε μη δικαιούχους μέσω εικονικών δηλώσεων βοσκοτόπων, με παραιτήσεις υψηλόβαθμων στελεχών να επιχειρούν να βάλουν προσχηματικά τέλος στην υπόθεση. Την ίδια στιγμή, το Ελεγκτικό Συνέδριο επισημαίνει ότι οι απευθείας αναθέσεις στη χώρα μας αποτελούν τον κανόνα, με 6,66 δισεκατομμύρια ευρώ να μοιράζονται χωρίς ανταγωνισμό και διαφανή έλεγχο. Και μόλις πρόσφατα, καταγγελίες φέρνουν στο φως ανάλογη κακοδιαχείριση ευρωπαϊκών κονδυλίων και σε προγράμματα έρευνας του υπουργείου Παιδείας, με διαδικασίες που παραπέμπουν ευθέως σε πρακτικές τύπου ΟΠΕΚΕΠΕ.

Ας μην γελιόμαστε, λοιπόν. Η κυβέρνηση επιλέγει να μιλά για «επίορκους θύλακες στο βαθύ κράτος», σαν το βαθύ κράτος να είναι μια αόρατη δύναμη που δρα παρά τη θέλησή της, κι όχι κομμάτι της ίδιας της Πολιτείας που η ίδια διοικεί. Πίσω από κάθε επίορκο θύλακα, όμως, κρύβονται πρόσωπα με υπερφιλαυτία, προσωπική φιλοδοξία και φιλοχρηματία. Πρόσωπα που λειτουργούν με γνώμονα το ατομικό όφελος και όχι το δημόσιο καλό. Και εκεί ακριβώς είναι που η φιλοχρηματία συναντά την προδοσία, της εμπιστοσύνης που έδειξε ο πολίτης, των κανόνων που διέπουν ένα ευνομούμενο κράτος και τελικά απέναντι στην πατρίδα.

Η μεγάλη εικόνα, λοιπόν, παραμένει αποσπασματική. Όσο η «Νομιμότητα Παντού» εφαρμόζεται με δύο μέτρα και δύο σταθμά, αυστηρά για τους μικροπαραβάτες, τους «αχυρανθρώπους» και τους αδύναμους, αλλά με διάκριση για τα μεγάλα συστήματα που συχνά τροφοδοτούνται από ανθρώπινες αδυναμίες, θα παραμένει ένα σύνθημα πλουσιοπάροχο σε δελτία Τύπου, αλλά φτωχό σε ουσία.

Η εμπιστοσύνη του πολίτη δεν κερδίζεται μόνο με συλλήψεις, αλλά με την αταλάντευτη βεβαιότητα ότι ο νόμος είναι ίδιος για όλους. Ακόμη κι όταν οι παραβάτες κάθονται σε καρέκλες αρμόδιες να κατανέμουν κονδύλια ή να υπογράφουν απευθείας αναθέσεις. Γιατί όταν η φιλοχρηματία μένει ατιμώρητη, η προδοσία του δημοσίου συμφέροντος γίνεται καθεστώς. Και τότε, το «Νομιμότητα Παντού» δεν είναι παρά ένα σύνθημα για να κρύβει τη βολή των λίγων πίσω από τη νομιμοφάνεια των πολλών.