Οι φωνές που καλούν σε συμμετοχή δείχνουν τον δρόμο προς μια νέα μεταπολίτευση

Γράφει ο Γιάννης Κίτσος, οικονομολόγος – σύμβουλος χρηματοοικονομικού και στρατηγικού σχεδιασμού

Στην ταινία Goodbye Lenin! ο γιος στήνει γύρω από τη μητέρα του μια ψεύτικη Ανατολική Γερμανία, μια κανονικότητα που έχει ήδη καταρρεύσει. Το κάνει για να την προστατεύσει από την αλήθεια, από έναν κόσμο που άλλαξε χωρίς εκείνη. Κάπως έτσι μοιάζει σήμερα η σχέση του Έλληνα πολίτη με την ελληνική κυβέρνηση, αφού μια εξουσία που επιμένει να παρουσιάζει μια εικόνα σταθερότητας, μια αφήγηση «όλα λειτουργούν», ενώ ο πολίτης βιώνει καθημερινά μια πραγματικότητα που δεν ταιριάζει με το επίσημο αφήγημα. Η απόσταση ανάμεσα σε αυτό που ζει και σε αυτό που του περιγράφουν μεγαλώνει, και αυτή η απόσταση γεννά δυσπιστία.

Τα στοιχεία της πρόσφατης έρευνας που δημοσιεύτηκε από το Politico επιβεβαιώνουν αυτή τη ρωγμή. Στην Ελλάδα, το 76% των πολιτών δηλώνει δυσαρεστημένο από τον τρόπο λειτουργίας της δημοκρατίας, το υψηλότερο ποσοστό από όλες τις χώρες της έρευνας. Δεν απορρίπτουν τη δημοκρατία ως ιδέα, αλλά τον τρόπο που εφαρμόζεται. Όταν μάλιστα το 55% δηλώνει ότι δεν αισθάνεται καν κοντά στο κόμμα που ψήφισε, τότε η απογοήτευση μετατρέπεται σε αποξένωση. Είναι σαν ο πολίτης να βλέπει την παράσταση που παίζεται μπροστά του και να συνειδητοποιεί ότι δεν γράφτηκε για εκείνον.

Αυτή η αποξένωση δεν είναι μόνο ελληνικό φαινόμενο. Το 22% των Ευρωπαίων δηλώνει ότι σε ορισμένες περιπτώσεις η δικτατορία μπορεί να είναι προτιμότερη από τη δημοκρατία, ενώ το 26% θα δεχόταν έναν ικανό ηγέτη που περιορίζει δικαιώματα και δεν λογοδοτεί. Δεν πρόκειται για νοσταλγία αυταρχισμού, αλλά για ένδειξη ότι οι πολίτες νιώθουν πως οι θεσμοί δεν λειτουργούν όπως πρέπει. Η Ευρώπη βιώνει μια κρίση εμπιστοσύνης, και η Ελλάδα βρίσκεται ακριβώς πάνω σε αυτή τη λεπτή ισορροπία. Δυσπιστία προς τους θεσμούς, αλλά πίστη, ακόμη, στις ιδέες της δημοκρατίας.

Σε αυτό το περιβάλλον, οι δημόσιες παρεμβάσεις πολιτικών προσώπων αποκτούν ιδιαίτερο βάρος. Πρόσφατα, ο Αντώνης Σαμαράς διατύπωσε αυτό που καταγράφουν και οι έρευνες, ότι, δηλαδή, ο κόσμος απομακρύνεται από την πολιτική και τα κόμματα. Στη συνέντευξη του υποστήριξε ότι η σημερινή κατάσταση οδηγεί σε αποχή, ότι δημιουργούνται συνθήκες πολιτικής αναρχίας και ότι η απομάκρυνση των πολιτών από τις κάλπες λειτουργεί ως εργαλείο πολιτικής διαχείρισης. Ανεξάρτητα από το πώς τοποθετείται κανείς απέναντι σε αυτές τις δηλώσεις, το βέβαιο είναι ότι αγγίζουν μια πραγματική ανησυχία, και αυτή δεν είναι άλλη από την αποσύνδεση του πολίτη από τη δημοκρατική διαδικασία. Ο ίδιος προτρέπει τους πολίτες να συμμετάσχουν ενεργά στις επόμενες εκλογές, να μην αφήσουν την αποχή να γίνει ο καθοριστικός παράγοντας του μέλλοντος.

Και εδώ η αλληγορία του Goodbye Lenin! γίνεται ακόμη πιο εύστοχη. Όσο περισσότερο η κυβέρνηση προσπαθεί να συντηρήσει μια σκηνοθετημένη κανονικότητα, τόσο περισσότερο ο πολίτης αντιλαμβάνεται ότι κάτι δεν ταιριάζει. Όταν η πραγματικότητα παρουσιάζεται σαν επικοινωνιακό προϊόν, όταν η κριτική βαφτίζεται «τοξικότητα», όταν η κοινωνική κόπωση εμφανίζεται ως «μεμονωμένο φαινόμενο», τότε ο πολίτης δεν αντιμετωπίζεται ως ενεργός συμμετέχων αλλά ως θεατής. Και ένας θεατής που δεν αναγνωρίζει τον εαυτό του στην παράσταση, κάποια στιγμή αποχωρεί. Αυτό δείχνουν τα στοιχεία, απομάκρυνση, δυσπιστία, απώλεια εμπιστοσύνης.

Όμως η ταινία μας διδάσκει και κάτι ακόμη, ότι η αλήθεια, όταν τελικά αποκαλύπτεται, δεν είναι καταστροφή. Είναι λύτρωση. Η μητέρα στο Goodbye Lenin! δεν πεθαίνει από την αλήθεια, αλλά μέσα στην ψευδαίσθηση. Η αλήθεια της επιτρέπει να φύγει με αξιοπρέπεια. Έτσι και η Ελλάδα σήμερα βρίσκεται μπροστά σε μια επιλογή, του να συνεχίσει να ζει μέσα σε μια σκηνοθετημένη κανονικότητα ή να ανοίξει τον δρόμο για μια νέα μεταπολίτευση.

Αυτή η νέα μεταπολίτευση δεν θα έρθει από αλλαγή προσώπων, αλλά από αλλαγή νοοτροπίας. Θα έρθει όταν το κοινό αγαθό πάψει να είναι σύνθημα και γίνει πράξη. Όταν ο πατριωτισμός πάψει να είναι κραυγή και γίνει ευθύνη. Όταν η θυσία πάψει να αφορά τον πολίτη και αρχίσει να αφορά τους άρχοντες. Όταν η υπευθυνότητα δεν είναι επικοινωνιακή λέξη, αλλά καθημερινή πρακτική. Όταν η εμπιστοσύνη δεν απαιτείται, αλλά κερδίζεται.

Η δημοκρατία μπορεί να λειτουργήσει, και μάλιστα καλύτερα από ποτέ, όταν οι πολίτες νιώθουν ότι συμμετέχουν σε κάτι κοινό, όταν οι θεσμοί λειτουργούν με διαφάνεια, όταν η εξουσία λογοδοτεί, όταν η πατρίδα δεν είναι αφηρημένη έννοια αλλά κοινή προσπάθεια. Η νέα μεταπολίτευση δεν είναι απειλή, αλλά ευκαιρία. Είναι η στιγμή που η χώρα μπορεί να πει το πραγματικό Goodbye, όχι στη δημοκρατία, αλλά στην ψευδαίσθηση που την υποκαθιστά.