Εκσυγχρονισμό – βιτρίνα, γήρανση υποδομών και πληθυσμού

Γράφει ο Γιάννης Κίτσος, οικονομολόγος – σύμβουλος χρηματοοικονομικού και στρατηγικού σχεδιασμού

Η κυβέρνηση Μητσοτάκη επενδύει συστηματικά στο αφήγημα του «εκσυγχρονισμού». Νέες υπηρεσίες, ψηφιακά άλματα, φιλόδοξα έργα, επικοινωνιακές κορδέλες. Μια Ελλάδα που, υποτίθεται, τρέχει μπροστά. Όμως η πραγματικότητα που ζουν οι πολίτες διαψεύδει το αφήγημα. Κρίσιμες υποδομές δεκαετιών αφέθηκαν στην τύχη τους, βασικοί οργανισμοί υποβαθμίστηκαν, και το κράτος στηρίζεται σε παλιές δομές που τρίζουν.

Η εικόνα είναι γνώριμη. Δεν είναι η πρώτη φορά που η χώρα πορεύεται με «εκσυγχρονισμό» βιτρίνας. Στη δεκαετία του 1990, την εποχή Σημίτη, ακριβώς η ίδια λογική επικράτησε. Το «εκσυγχρονιστικό» πρόσημο χρησιμοποιήθηκε τότε ως σημαία μιας δήθεν προόδου που πατούσε πάνω σε ανεπαρκείς υποδομές και σε έναν δημόσιο τομέα που έμενε πίσω. Φανταχτερά έργα, επικοινωνιακές κορώνες, μεγάλα λόγια για μια «Ελλάδα που αλλάζει» και πίσω από όλα αυτά, οργανισμοί και δίκτυα που κατέρρεαν σιωπηλά.

Σήμερα, η ιστορία επαναλαμβάνεται σχεδόν μηχανικά. Το πρόσφατο κλείσιμο των σταθμών Δάφνη και Αγίου Δημητρίου στη Γραμμή 2 του Μετρό λόγω προβλήματος ηλεκτροδότησης είναι μόνο ένα σύμπτωμα. Σε ένα σύστημα που έπρεπε να έχει θωρακιστεί, συντηρηθεί και αναβαθμιστεί εδώ και χρόνια, δύο κομβικοί σταθμοί μένουν εκτός λειτουργίας επειδή η παλιά υποδομή δεν άντεξε. Το Μετρό, που παρουσιάζεται κάθε τόσο ως «ναυαρχίδα του εκσυγχρονισμού», αποκαλύπτει με τον πιο ωμό τρόπο την αλήθεια, ότι χωρίς έμπρακτη επένδυση, χωρίς συντήρηση, χωρίς σχέδιο, κανένα έργο δεν αντέχει.

Ακριβώς το ίδιο συνέβη την εποχή Σημίτη με τα δίκτυα ενέργειας, τηλεπικοινωνιών, ακόμη και με το ίδιο το χρηματιστήριο, ο εκσυγχρονισμός προβαλλόταν ως πανάκεια, ενώ το υπόστρωμα ήταν σαθρό. Η χώρα πλήρωσε τότε το τίμημα της «βιτρίνας χωρίς βάθος». Και σήμερα πληρώνει ένα déjà vu.

Τα ΕΛΤΑ έχουν μετατραπεί σε οργανισμό-σκιά του παρελθόντος τους. Χρόνια χωρίς πραγματικό εκσυγχρονισμό, χωρίς νέο μοντέλο λειτουργίας, με υποδομές και διαδικασίες που θυμίζουν άλλες εποχές. Η κυβέρνηση ουσιαστικά αφήνει έναν ιστορικό οργανισμό να μαραζώσει για να παρουσιάσει αργότερα τη συρρίκνωση ως «μεταρρύθμιση». Το ίδιο μοτίβο, αφήνω το παλιό να πεθάνει, για να εμφανίσω το καινούριο ως θαύμα.

Η ΕΥΔΑΠ και η ΕΥΑΘ λειτουργούν πάνω σε δίκτυα που έχουν να εκσυγχρονιστούν εδώ και δεκαετίες. Σπασμένοι αγωγοί, περιοχές που μένουν χωρίς νερό, τεράστιες απώλειες από διαρροές, όλα αυτά δεν είναι σημάδια «προόδου», αλλά κραυγαλέες ενδείξεις εγκατάλειψης. Και εδώ το μοτίβο θυμίζει την εποχή Σημίτη, όπου υπό την ομπρέλα της «σύγκλισης με την Ευρώπη» κρύβονταν προβληματικές υποδομές που κανείς δεν ήθελε να αντιμετωπίσει.

Και πάνω από όλα, υπάρχει το μεγαλύτερο και πιο τραγικό παράδειγμα του ΟΣΕ. Ο οργανισμός που έπρεπε να είναι η ραχοκοκαλιά των χερσαίων μεταφορών αποτελεί το απόλυτο σύμβολο του ελληνικού «εκσυγχρονισμού-φούσκας». Από την εποχή Σημίτη μέχρι την εποχή Μητσοτάκη, το ίδιο μοτίβο επαναλαμβάνεται, έργα ημιτελή, δίκτυα μισά, συστήματα ασφαλείας που δεν λειτουργούν, υποδομές που δεν ολοκληρώθηκαν ποτέ όπως πρέπει. Η τραγωδία των Τεμπών δεν ήταν ατύχημα, αλλά η αναπόφευκτη κατάληξη μιας πολιτικής που επενδύει σε επικοινωνιακές ανακοινώσεις και όχι σε πραγματικές υποδομές. Κι όμως, ακόμη και μετά από το εθνικό σοκ, ο ΟΣΕ παραμένει ένας οργανισμός μισός, μισοψηφιοποιημένος, μισοσυντηρημένος, μισοαναβαθμισμένος.

Λιμάνια, δημοτικά δίκτυα, αποχετεύσεις, αντιπλημμυρικά, παντού η ίδια εικόνα. Η χώρα στηρίζεται σε εγκαταστάσεις δεκαετιών που έχουν ξεπεράσει κάθε τεχνικό όριο ζωής. Το κράτος τρέχει να χτίσει το «καινούριο» για να δείξει πρόοδο, αλλά δεν θέλει να πληρώσει το κόστος της συντήρησης και της ανανέωσης του «παλιού». Κι έτσι το παλιό κάθε τόσο καταρρέει, αποκαλύπτοντας την αλήθεια πίσω από την προσεκτικά γυαλισμένη εικόνα.

Και την ίδια στιγμή, η χώρα γερνά, κυριολεκτικά. Η δημογραφική κρίση είναι η βαθύτερη, πιο σιωπηλή και πιο επικίνδυνη απειλή. Ο ελληνικός πληθυσμός μειώνεται σταθερά και γερνά με ρυθμούς που δεν έχουν προηγούμενο. Η γενιά των baby boomers, η πολυπληθέστερη γενιά που γέμισε τα σχολεία, τα πανεπιστήμια, τα ταμεία και τις επιχειρήσεις, αποχωρεί μαζικά προς τη σύνταξη. Ο ΕΦΚΑ δέχεται πάνω από 200.000 αιτήσεις ετησίως, όταν το σύστημα αντέχει μόλις 80.000-90.000. Το ασφαλιστικό βαδίζει προς μια «τέλεια καταιγίδα». Περισσότεροι συνταξιούχοι, λιγότεροι εργαζόμενοι, υψηλότερες δαπάνες, χαμηλότερη παραγωγικότητα, μικρότερη χώρα.

Όπως η Ελλάδα γερνά δημογραφικά, έτσι γερνά και θεσμικά. Οι οργανισμοί και τα δίκτυα που στηρίζουν την καθημερινότητα των πολιτών ακολουθούν τα ίδια γραφήματα φθοράς με τον πληθυσμό. Γηράσκουν οι υποδομές, γηράσκουν οι δημόσιοι οργανισμοί, γηράσκουν τα συστήματα. Και τίποτε από αυτά δεν έχει πραγματικά αντικατασταθεί. Όπως καμία γενιά δεν ήρθε να αντικαταστήσει δημογραφικά τους baby boomers, έτσι κανένα κύμα ανανέωσης δεν ήρθε να αντικαταστήσει τις υποδομές της δεκαετίας του ’60, του ’70, του ’80 και του ‘90.

Ο Μητσοτάκης, όπως ακριβώς και ο Σημίτης, επέλεξε την εύκολη οδό, τον εκσυγχρονισμό της εικόνας. Των ψηφιακών εφαρμογών, των νέων πλατφορμών, των «μεγάλων ανακοινώσεων». Αλλά το κράτος παραμένει βαθιά γερασμένο. Η κυβέρνηση Μητσοτάκη επαναλαμβάνει το ίδιο λάθος. Θεωρεί ότι ο εκσυγχρονισμός είναι ζήτημα επικοινωνίας και όχι ουσίας. Ότι αρκεί μια νέα ψηφιακή εφαρμογή για να καλύψει έναν απαρχαιωμένο αγωγό. Ότι μια κορδέλα μπορεί να σβήσει δεκαετίες εγκατάλειψης. Ότι το νέο έργο μπορεί να επισκιάσει τα προβλήματα του παλιού.

Χωρίς νέο μοντέλο ανάπτυξης, χωρίς επένδυση στο ανθρώπινο κεφάλαιο, χωρίς γενναία ανανέωση των οργανισμών και των συστημάτων, η χώρα θα συνεχίσει να φθείρεται, όπως φθείρεται και ο πληθυσμός της. Η δημογραφική κατάρρευση και η κατάρρευση των υποδομών δεν είναι δύο διαφορετικά προβλήματα. Είναι το ίδιο πρόβλημα για ένα κράτος που δεν ανανεώθηκε ποτέ. Και που τώρα πληρώνει και στους ανθρώπους του και στις υποδομές του το τίμημα της διαχρονικής εγκατάλειψης. Η Ελλάδα χρειάζεται νέα θεμέλια, όχι νέα βιτρίνα.