Όταν η επικοινωνιακή υπεροπλία επιχειρεί να επιβάλει σιωπή
Γράφει ο Γιάννης Κίτσος, οικονομολόγος – σύμβουλος χρηματοοικονομικού και στρατηγικού σχεδιασμού
Κοιτάξτε τι συμβαίνει γύρω μας. Το πρόβλημα δεν είναι απλώς ότι η κυβέρνηση Μητσοτάκη βρίσκεται αντιμέτωπη με σοβαρές πολιτικές υποθέσεις και κοινωνικές αντιδράσεις. Το πρόβλημα είναι ότι έχει οικοδομήσει έναν πανίσχυρο επικοινωνιακό μηχανισμό, ο οποίος φαίνεται να λειτουργεί με έναν βασικό κανόνα που λέει ότι, ό,τι δεν εξυπηρετεί το κυβερνητικό αφήγημα πρέπει να υποβαθμίζεται, να αποσιωπάται ή να εξαφανίζεται από τη δημόσια συζήτηση. Μια επικοινωνιακή υπεροπλία που δεν περιορίζεται στην προβολή του κυβερνητικού έργου, αλλά συχνά δίνει την εντύπωση ότι επιδιώκει να ελέγξει ακόμη και την ίδια την ατζέντα της ενημέρωσης. Σαν να μην αρκεί να κυβερνάς τη χώρα, αλλά πρέπει να ελέγχεις και τον τρόπο με τον οποίο οι πολίτες αντιλαμβάνονται όσα συμβαίνουν σε αυτήν.
Τα παραδείγματα είναι χαρακτηριστικά. Το Υπουργείο Ενέργειας παρουσιάζει νέα μέτρα σε μια διαδικασία που αποκαλείται συνέντευξη Τύπου, χωρίς όμως την ουσιαστική δυνατότητα των δημοσιογράφων να υποβάλουν ερωτήσεις. Ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης, μετά από κάθε Σύνοδο Κορυφής, περιορίζεται σε δηλώσεις μπροστά στις κάμερες, χωρίς ερωτήσεις και απαντήσεις. Δηλαδή, η εξουσία ανακοινώνει όσα θέλει, όπως θέλει και όταν θέλει, χωρίς να υποχρεώνεται να αντιμετωπίσει τον αντίλογο. Μόνο που αυτό δεν είναι ουσιαστική ενημέρωση. Είναι μονόλογος. Και η δημοκρατία δεν μπορεί να λειτουργεί με μονόλογους, όσο καλοστημένη κι αν είναι η σκηνοθεσία τους.
Γιατί ο ρόλος του δημοσιογράφου δεν είναι να λειτουργεί ως αναμεταδότης κυβερνητικών ανακοινώσεων ούτε να προσαρμόζει τις ερωτήσεις του στις επικοινωνιακές ανάγκες του Μαξίμου. Είναι να ελέγχει την εξουσία, να αναζητά απαντήσεις και να αναδεικνύει όσα κάποιοι θα προτιμούσαν να παραμείνουν στο σκοτάδι.
Όταν, μάλιστα, ο δημοσιογράφος Σπύρος Χαριτάτος καταγγέλλει δημόσια ότι υπήρξαν παρεμβάσεις από πρόσωπο που συνδέεται με το γραφείο της Σοφίας Ζαχαράκη, με στόχο την απομάκρυνσή του, η υπόθεση απαιτεί σαφείς απαντήσεις και διερεύνηση. Οι καταγγελίες πρέπει να εξετάζονται με βάση τα πραγματικά στοιχεία, όχι να υιοθετούνται άκριτα, αλλά ούτε και να θάβονται επειδή είναι πολιτικά ενοχλητικές. Σε μια δημοκρατία, η υποβολή δύσκολων ερωτήσεων δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως παράπτωμα.
Και κάπου εδώ αρχίζει το πραγματικά μεγάλο ζήτημα… ο ρόλος εκείνων που, αντί να ελέγχουν την εξουσία, αναλαμβάνουν να την προστατεύουν από τον έλεγχο. Των δημοσιογράφων και των γνωστών κυβερνητικών κονδυλοφόρων που έχουν μετατρέψει την πολιτική ενημέρωση σε μηχανισμό υπεράσπισης του κυβερνητικού αφηγήματος. Των πρόθυμων σχολιαστών που βρίσκουν πάντοτε μια εξήγηση για κάθε κυβερνητική αστοχία, μια δικαιολογία για κάθε σκάνδαλο και έναν αποδιοπομπαίο τράγο για κάθε δυσάρεστη εξέλιξη. Των ίδιων ανθρώπων που εμφανίζουν κάθε κυβερνητική επιτυχία ως ιστορικό επίτευγμα, αλλά αντιμετωπίζουν κάθε σοβαρό ερώτημα ως απόπειρα αποσταθεροποίησης.
Είναι, λοιπόν, εύλογο να αναρωτιέται κανείς για το τι ακριβώς εξηγεί αυτή την τόσο σταθερή και συστηματική προσήλωση στην υπεράσπιση της κυβέρνησης. Πού τελειώνει η θεμιτή πολιτική άποψη και πού αρχίζει η εξυπηρέτηση συγκεκριμένων συμφερόντων; Ποια είναι τα κίνητρα πίσω από την επιλεκτική ευαισθησία, την επιλεκτική αγανάκτηση και την επιλεκτική σιωπή;
Για να είμαστε απολύτως σαφείς, δεν υπάρχουν αποδείξεις που να επιτρέπουν να ισχυριστούμε ότι συγκεκριμένοι δημοσιογράφοι ή σχολιαστές χρηματίζονται. Και δεν είναι σοβαρό να μετατρέπουμε τις υποψίες σε κατηγορίες χωρίς στοιχεία. Όμως, άλλο πράγμα η τεκμηριωμένη καταγγελία περί χρηματισμού και άλλο η πολιτική και ηθική κριτική για τον τρόπο με τον οποίο ορισμένοι επιλέγουν να ασκούν τη δημοσιογραφία τους. Η δεύτερη είναι απολύτως θεμιτή, ιδίως όταν η δημόσια συμπεριφορά τους γεννά επίμονα ερωτήματα για την ανεξαρτησία και την αξιοπιστία τους. Η κοινωνία δικαιούται να απαιτεί διαφάνεια και επαγγελματική δεοντολογία, όχι να αρκείται σε ένα διαρκές επικοινωνιακό άλλοθι.
Την ίδια στιγμή, η δίκη για την τραγωδία των Τεμπών και η υπόθεση των υποκλοπών αφορούν ζητήματα που βρίσκονται στον πυρήνα της δημόσιας λογοδοσίας και του κράτους δικαίου. Δεν μπορεί η κοινωνία να απαιτεί απαντήσεις και ένα μέρος της δημόσιας ενημέρωσης να αντιμετωπίζει τέτοιες υποθέσεις ως ενοχλητικές λεπτομέρειες. Ούτε, βέβαια, είναι ορθό να ισχυριζόμαστε ότι κανένα μέσο δεν ασχολείται ή ότι όλες οι δημοσιογραφικές φωνές λειτουργούν με τον ίδιο τρόπο. Το κρίσιμο ερώτημα είναι άλλο, εάν η έκταση, η ένταση και η διάρκεια της κάλυψης ανταποκρίνονται πραγματικά στη βαρύτητα των γεγονότων ή εάν η ενημέρωση υποχωρεί όταν η πολιτική πίεση γίνεται δυσάρεστη για την κυβέρνηση.
Ανάλογα ερωτήματα προκαλεί και η διαχείριση υποθέσεων που αφορούν τη Δικαιοσύνη. Η ανεξαρτησία της δεν κρίνεται από το αν οι αποφάσεις της ικανοποιούν τη μια ή την άλλη πολιτική πλευρά, αλλά από τη διαφάνεια, την αιτιολόγηση, την ισονομία και την απουσία παρεμβάσεων. Όταν, όμως, οι χειρισμοί σε υποθέσεις μείζονος δημοσίου ενδιαφέροντος δημιουργούν αμφιβολίες και ερωτήματα, η απάντηση δεν μπορεί να είναι η απαίτηση για σιωπή ή η απαξίωση όσων ζητούν εξηγήσεις. Η εμπιστοσύνη στους θεσμούς δεν αποκαθίσταται με επικοινωνιακές διαβεβαιώσεις. Αποκαθίσταται με πράξεις που δεν αφήνουν περιθώρια για εύλογες αμφισβητήσεις.
Και σαν να μην έφταναν όλα αυτά, κάθε φωνή που ξεφεύγει από τα όρια του κυρίαρχου αφηγήματος βρίσκεται συχνά αντιμέτωπη με μια γνώριμη πρακτική, την πολιτική και προσωπική απαξίωση. Αντί να απαντούν στα επιχειρήματα, κάποιοι προτιμούν τις ταμπέλες. Αντί να αντικρούουν τις θέσεις, επιχειρούν να στιγματίσουν εκείνους που τις εκφράζουν. Ο ένας χαρακτηρίζεται «ψεκασμένος», ο άλλος «ακροδεξιός», ο τρίτος παρουσιάζεται περίπου ως εχθρός της δημοκρατίας επειδή αμφισβητεί κυβερνητικές επιλογές.
Και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, οι προσωπικές επιθέσεις και οι οργανωμένες αντιδράσεις συχνά υποκαθιστούν τον πολιτικό διάλογο. Ο πατριωτισμός, ειδικά, δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως ύποπτη ιδιότητα ούτε να χρησιμοποιείται ως εύκολος χαρακτηρισμός για να απαξιωθεί μια πολιτική άποψη. Σε μια δημοκρατία, η διαφωνία δεν είναι απειλή. Είναι προϋπόθεση της ελευθερίας.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, έρχεται τώρα και η αυτοβιογραφία της Ντόρας Μπακογιάννη, η οποία αναμένεται να αποκτήσει τη δική της θέση στη δημόσια επικοινωνιακή σκηνή. Κανείς δεν αμφισβητεί το δικαίωμα ενός πολιτικού να καταγράψει την προσωπική του διαδρομή και να παρουσιάσει τη δική του εκδοχή για τα γεγονότα που έζησε. Μια αυτοβιογραφία, όμως, δεν είναι ιστορικό ευαγγέλιο ούτε αμερόληπτη καταγραφή της πολιτικής ιστορίας. Είναι η προσωπική αφήγηση του συγγραφέα της και πρέπει να αντιμετωπίζεται με την ανάλογη κριτική απόσταση. Η πολιτική της αξία θα κριθεί από το περιεχόμενο, τις παραδοχές, τις αποσιωπήσεις και τη δυνατότητά της να αντέξει σε έναν ουσιαστικό δημόσιο διάλογο.
Εκείνο που δικαιολογημένα προκαλεί συζήτηση είναι ο τρόπος με τον οποίο ένα τέτοιο εγχείρημα μπορεί να μετατραπεί σε επικοινωνιακό γεγονός μεγάλης κλίμακας. Όταν συγκεκριμένα πρόσωπα απολαμβάνουν δυσανάλογη προβολή και όταν η δημοσιογραφική συζήτηση μοιάζει να προετοιμάζει εκ των προτέρων την αποδοχή μιας συγκεκριμένης πολιτικής αφήγησης, ο πολίτης δικαιούται να θέτει ερωτήματα. Δεν χρειάζεται να αποδώσει κρυφά κίνητρα για να διαπιστώσει ότι η προβολή δεν είναι πάντοτε ουδέτερη και ότι η επικοινωνιακή διαχείριση μπορεί να υπηρετεί πολιτικούς στόχους. Το ζητούμενο είναι να εξετάζουμε ποιος προβάλλεται, με ποια επιχειρήματα, με ποια κριτήρια και με ποιον τρόπο παρουσιάζεται η πολιτική του διαδρομή στο κοινό.
Αυτή είναι, τελικά, η ουσία του προβλήματος. Δεν είναι μόνο η κυβέρνηση που επιδιώκει να ελέγξει την εικόνα της. Είναι και εκείνοι που αναλαμβάνουν να τη συντηρούν, να τη θωρακίζουν και να την αναπαράγουν, συχνά χωρίς την απόσταση και την κριτική αυτονομία που απαιτεί ο ρόλος τους. Και όταν η δημοσιογραφία εγκαταλείπει τον έλεγχο της εξουσίας για να μετατραπεί σε υπερασπιστή της, τότε ο πολίτης χάνει κάτι πολύ σημαντικότερο από μια αντικειμενική είδηση, κι’ αυτό είναι η δυνατότητα να σχηματίζει άποψη βασισμένη σε πλήρη και αξιόπιστη ενημέρωση.
Γιατί η επικοινωνία μπορεί να κατασκευάσει εντυπώσεις, να κερδίσει χρόνο και να περιορίσει προσωρινά τη ζημιά. Δεν μπορεί, όμως, να υποκαταστήσει επ’ αόριστον τη λογοδοσία. Και όσο περισσότερο επιχειρείται να παρουσιαστεί η κυβερνητική εικόνα ως υποκατάστατο της πραγματικότητας, τόσο περισσότερο μεγαλώνει η απόσταση ανάμεσα σε όσα ακούει ο πολίτης και σε όσα βιώνει.
