Η Εβδομάδα που δεν μας Είπαν XXXIX
Γράφει ο Ρένος Δούκας
Οι ενδιάμεσες εκλογές στις Ηνωμένες Πολιτείες έστειλαν το αυτονόητο μήνυμα που οι κυβερνήσεις συνήθως ακούνε τελευταίες. Οι κοινωνίες δεν υπογράφουν συμβόλαια μονιμότητας με κανέναν. Οι ελληνοαμερικανικές σχέσεις έχουν βάθος που υπερβαίνει έναν πρόεδρο, μια κυβέρνηση ή έναν εκλογικό κύκλο και έτσι ακριβώς πρέπει να αντιμετωπίζονται. Η Αθήνα, παρ’ όλα αυτά, έχει συνηθίσει υπερβολικά να μετρά την ποιότητα της σχέσης από τον αριθμό των γνωριμιών της στην Ουάσιγκτον. Οι προσωπικές επαφές είναι χρήσιμες. Εθνική στρατηγική δεν αποτελούν. Η φιλία με τις Ηνωμένες Πολιτείες προσφέρει στην Ελλάδα σημαντικό διπλωματικό κεφάλαιο, χωρίς να απαλλάσσει καμία ελληνική κυβέρνηση από την ευθύνη να γνωρίζει τι ζητά, μέχρι πού υποχωρεί και πού σταματά να υποχωρεί.
Αυτό αποκτά πολύ συγκεκριμένο περιεχόμενο στην ηλεκτρική διασύνδεση Κρήτης και Κύπρου. Ο Great Sea Interconnector αφορά την ενέργεια, τη θέση Ελλάδας και Κύπρου στην Ανατολική Μεσόγειο και την ικανότητα τους να ασκούν δικαιώματα σε μια περιοχή όπου η Τουρκία επιχειρεί συστηματικά να επιβάλει τη δική της ανάγνωση. Οι άδειες, η ευρωπαϊκή χρηματοδοτική διάσταση και οι επίσημες ανακοινώσεις είναι μέρος του έργου. Η χρηματοδότηση πρέπει να είναι πραγματικά εξασφαλισμένη, το χρονοδιάγραμμα αξιόπιστο και η πολιτική βούληση σαφής όταν η υλοποίηση συναντά γεωπολιτική πίεση. Αν ένα έργο στρατηγικής σημασίας προχωρά μόνο όσο κανείς δεν ενοχλείται, τότε η στρατηγική του σημασία έχει ήδη περιοριστεί. Το καλώδιο μεταφέρει ηλεκτρική ισχύ. Η απόφαση να κατασκευαστεί και να προστατευτεί δείχνει πολιτική ισχύ.
Η καθημερινότητα είναι λιγότερο εντυπωσιακή από την Ανατολική Μεσόγειο και πολύ δυσκολότερη να υποβληθεί σε επικοινωνιακή επεξεργασία. Η ακρίβεια εξακολουθεί να πιέζει τα νοικοκυριά, όσο κι αν οι μακροοικονομικοί δείκτες προσφέρονται για αισιόδοξες παρουσιάσεις. Οι κατάλογοι προϊόντων και οι παρατάσεις πρωτοβουλιών μείωσης τιμών μπορούν να δώσουν περιορισμένη ανάσα. Δεν αλλάζουν το γεγονός ότι στέγη, ενέργεια και τρόφιμα απορροφούν μεγάλο μέρος του οικογενειακού εισοδήματος. Όταν ο μισθός τελειώνει πριν από τον μήνα, ο πολίτης έχει ήδη κάνει τη δική του οικονομική ανάλυση και συνήθως χωρίς PowerPoint.
Το πραγματικό διαθέσιμο εισόδημα, η αγοραστική δύναμη και ο ανταγωνισμός στην αγορά είναι πολύ πιο χρήσιμοι δείκτες της καθημερινής οικονομίας από μια επιλεγμένη σειρά ποσοστών. Μια οικονομία που παράγει περισσότερο, προσελκύει επενδύσεις με διάρκεια και δημιουργεί καλύτερα αμειβόμενη εργασία μπορεί να μεταφέρει την πρόοδο στα νοικοκυριά. Οι προσωρινές παρεμβάσεις στις τιμές έχουν θέση όταν υπάρχει πίεση. Αν γίνονται μόνιμη μέθοδος άσκησης πολιτικής, αποκαλύπτουν ότι η αιτία παραμένει εκεί και το κράτος ασχολείται κυρίως με τα συμπτώματα.
Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι η εικόνα του ιδιωτικού χρέους. Τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια μειώθηκαν στους τραπεζικούς ισολογισμούς, αλλά ένα μεγάλο μέρος των απαιτήσεων μεταφέρθηκε σε funds και εταιρείες διαχείρισης. Για τον δανειολήπτη, η αλλαγή του ονόματος του πιστωτή δεν εξαφανίζει την οφειλή ούτε την απειλή που μπορεί να αντιμετωπίζει η κατοικία ή η επιχείρησή του. Οι ρυθμίσεις για τα επιτόκια και οι αυστηρότερες κυρώσεις στους servicers μπορούν να διορθώσουν συγκεκριμένες πρακτικές. Το πρόβλημα παραμένει πολύ μεγαλύτερο.
Η πρώτη κατοικία, η πραγματική εποπτεία των εταιρειών διαχείρισης, η διαφάνεια στις συναλλαγές και οι βιώσιμες ρυθμίσεις με βάση το εισόδημα του οφειλέτη απαιτούν πολύ σοβαρότερη αντιμετώπιση. Τα χαρτοφυλάκια δανείων που μεταβιβάστηκαν με μεγάλες εκπτώσεις δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται σαν να μην υπάρχει κοινωνική διάσταση στη διαχείρισή τους. Ένα τραπεζικό σύστημα χρειάζεται υγιείς ισολογισμούς. Μια κοινωνία χρειάζεται επίσης νοικοκυριά και μικρομεσαίες επιχειρήσεις που δεν συνθλίβονται στη διαδικασία εξυγίανσής τους. Η επιτυχία των τραπεζών να απομακρύνουν το πρόβλημα από τα βιβλία τους δεν σημαίνει ότι το πρόβλημα έφυγε από τη χώρα.
Στη νομιμότητα, οι συλλήψεις και οι εξαρθρώσεις εγκληματικών δικτύων είναι απαραίτητες και η δουλειά των αστυνομικών που επιχειρούν απέναντι στο οργανωμένο έγκλημα αξίζει σεβασμό. Το κράτος δικαίου έχει μεγαλύτερο πεδίο εφαρμογής από τα αστυνομικά δελτία. Κρίνεται στην ανεξαρτησία των θεσμών, στην ταχύτητα και ποιότητα της Δικαιοσύνης και στην ικανότητα του ελέγχου να φτάνει εκεί όπου υπάρχει οικονομική ή πολιτική ισχύς. Όταν μια κυβέρνηση δηλώνει ότι δεν αναγνωρίζει άβατα, η δήλωση αποκτά αξία όταν ο κανόνας εφαρμόζεται και στις περιοχές όπου η πρόσβαση είναι πολιτικά πιο δυσάρεστη.
Η καταπολέμηση της διαφθοράς απαιτεί ελέγχους χωρίς επιλογή προσώπων και χωρίς προστατευτικές ζώνες γύρω από αξιώματα ή διασυνδέσεις. Η επιλεκτική αυστηρότητα παράγει το αντίθετο αποτέλεσμα από εκείνο που υπόσχεται. Δίνει στον πολίτη την αίσθηση ότι ο νόμος έχει διαφορετικό μήκος ανάλογα με το ποιον συναντά. Εκεί αρχίζει να αδειάζει από περιεχόμενο και η επίκληση του κράτους δικαίου.
Η υπόθεση του ΟΠΕΚΕΠΕ και των αγροτικών επιδοτήσεων έχει ήδη ξεπεράσει το επίπεδο μιας συνηθισμένης διοικητικής δυσλειτουργίας. Οι έρευνες και όσα έχουν δημοσιοποιηθεί γύρω από παράνομες επιδοτήσεις έχουν πλήξει την αξιοπιστία του συστήματος και κυρίως την εμπιστοσύνη εκείνων που πράγματι παράγουν. Οι πραγματικοί αγρότες αντιμετωπίζουν καθυστερήσεις και αβεβαιότητα την ίδια στιγμή που η δημόσια συζήτηση αφορά περιπτώσεις χρημάτων που δεν θα έπρεπε να έχουν καταβληθεί. Αν σε αυτό προστεθούν οι καταγγελλόμενες πελατειακές πρακτικές και οι διαχρονικές αδυναμίες ελέγχου, το πρόβλημα αποκτά σαφώς πολιτικές διαστάσεις.
Ο άνθρωπος που καλλιεργεί, επενδύει σε εξοπλισμό και κρατά οικονομική δραστηριότητα στην περιφέρεια δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται σαν παράπλευρη απώλεια της κακοδιοίκησης. Η αγροτική πολιτική χρειάζεται χαμηλότερο κόστος παραγωγής, αρδευτικές υποδομές, φθηνότερη πρόσβαση στην ενέργεια, συνεταιρισμούς που λειτουργούν και δυνατότητα εξαγωγής προϊόντων με μεγαλύτερη αξία. Η ελληνική γεωργία επηρεάζει την επισιτιστική ασφάλεια και τη δημογραφική αντοχή της υπαίθρου. Αν ο πρωτογενής τομέας καταλήξει να αντιμετωπίζεται κυρίως ως πλατφόρμα αιτήσεων και επιδοτήσεων, η χώρα θα έχει χάσει πολύ περισσότερα από μερικές καλλιέργειες.
Μέσα σε αυτή την εικόνα εμφανίστηκε και η ανακοίνωση 90 κυβερνητικών προτεραιοτήτων για το επόμενο εξάμηνο. Ο αριθμός είναι εντυπωσιακός. Δεν απαντά μόνος του στο πού θέλει να βρίσκεται η χώρα όταν αυτές οι 90 γραμμές ενός κυβερνητικού πίνακα έχουν ολοκληρωθεί ή μεταφερθεί στην επόμενη λίστα. Η σύνδεση της κυβερνητικής ατζέντας με τον εκλογικό ορίζοντα είναι πολιτικά αναμενόμενη. Η χώρα, παρ’ όλα αυτά, χρειάζεται κατεύθυνση που να υπερβαίνει το ημερολόγιο μιας προεκλογικής περιόδου.
Παραγωγική ανασυγκρότηση, δημογραφικό, περιφέρεια και θεσμοί δεν μπορούν να λειτουργούν ως τέσσερα ξεχωριστά κουτάκια μιας λίστας παραδοτέων. Συνδέονται μεταξύ τους. Η έλλειψη καλά αμειβόμενης εργασίας αδειάζει την περιφέρεια, η αδυναμία στέγασης πιέζει το δημογραφικό και η χαμηλή εμπιστοσύνη στους θεσμούς μειώνει την προθυμία της κοινωνίας να επενδύσει σε μια κοινή πορεία. Η διακυβέρνηση χρειάζεται να δείχνει πώς ενώνονται αυτά τα προβλήματα και ποια πολιτική επιλογή βρίσκεται πίσω από τις επιμέρους δράσεις.
Οι δέκα επενδύσεις που ανακοινώθηκαν μέσω του Αναπτυξιακού Νόμου μπορούν να προσθέσουν παραγωγική δραστηριότητα και θέσεις εργασίας. Η αποτίμησή τους απαιτεί να δούμε τι παράγουν, πόση εγχώρια αξία δημιουργούν, πόσο εξαρτώνται από κρατική ενίσχυση και τι αφήνουν στην οικονομία αφού ολοκληρωθεί η επιδότηση. Η Ελλάδα έχει για χρόνια στηρίξει μεγάλο μέρος της μεγέθυνσής της στην κατανάλωση, στον τουρισμό και στην ακίνητη περιουσία. Αυτοί οι κλάδοι παραμένουν σημαντικοί, χωρίς να μπορούν να σηκώσουν μόνοι τους μια οικονομία που θέλει μεγαλύτερη αυτονομία και υψηλότερους μισθούς.
Βιομηχανία, μεταποίηση, αγροδιατροφή, τεχνολογία και μικρομεσαίες επιχειρήσεις χρειάζονται κεφάλαιο που επανεπενδύεται και ανθρώπους με γνώσεις που αμείβονται αρκετά για να μείνουν στη χώρα. Η δημιουργία νέου πλούτου έχει διαφορετικό περιεχόμενο από την ακριβότερη αποτίμηση των περιουσιακών στοιχείων που ήδη υπάρχουν. Μπορεί και τα δύο να αυξάνουν αριθμούς. Μόνο το πρώτο αυξάνει σταθερά την παραγωγική ικανότητα μιας χώρας.
Η τεχνητή νοημοσύνη στην εργασία φέρνει το ίδιο ζήτημα σε νέα μορφή. Οι κανόνες για τους αλγορίθμους και τα προσωπικά δεδομένα είναι απαραίτητοι, αλλά η κοινωνική συζήτηση δεν τελειώνει στη διαφάνεια του λογισμικού. Η αύξηση της παραγωγικότητας που μπορεί να φέρει η τεχνολογία δημιουργεί πραγματικό οικονομικό πλεόνασμα. Η κατανομή αυτού του οφέλους ανάμεσα στην επιχείρηση και στον εργαζόμενο είναι πολιτική επιλογή.
Αν η τεχνητή νοημοσύνη αυξάνει την απόδοση μιας επιχείρησης, μέρος αυτής της βελτίωσης πρέπει να φαίνεται στις αποδοχές, στις συνθήκες εργασίας, στην εκπαίδευση και στη δυνατότητα του εργαζομένου να προσαρμοστεί. Διαφορετικά, η τεχνολογική πρόοδος θα επιταχύνει την παραγωγή και ταυτόχρονα θα διευρύνει τις ανισότητες που ήδη δυσκολεύουν την κοινωνική κινητικότητα. Η τεχνολογία μπορεί να απαλλάξει τον άνθρωπο από επαναλαμβανόμενες εργασίες. Δεν υπάρχει λόγος να χρησιμοποιηθεί ως αποτελεσματικότερος τρόπος αποδυνάμωσης της θέσης του.
Στην υγεία, οι νέες ψηφιακές υπηρεσίες του ΕΟΠΥΥ μπορούν πράγματι να γλιτώσουν χρόνο και ταλαιπωρία. Αυτό είναι χρήσιμο και πρέπει να αναγνωρίζεται. Ο πολίτης, όμως, συναντά το σύστημα υγείας όταν χρειάζεται γιατρό, εξέταση, χειρουργείο ή φάρμακο. Εκεί μετρά αν υπάρχει προσωπικό, πόσο περιμένει, ποια είναι η ποιότητα της περίθαλψης και πόσο τελικά πληρώνει από την τσέπη του.
Ένα άψογο ψηφιακό αποθετήριο δεν διορθώνει την έλλειψη γιατρού. Μια εφαρμογή δεν συντομεύει από μόνη της τη λίστα ενός χειρουργείου. Ο ψηφιακός εκσυγχρονισμός έχει αξία όταν διορθώνει πραγματικό πρόβλημα του ασθενούς. Αν καταλήγει να προσθέτει μόνο ακόμη μία καλοσχεδιασμένη οθόνη σε ένα σύστημα με τις ίδιες ελλείψεις, τότε βελτιώθηκε η διεπαφή και όχι η δημόσια υγεία.
Στην Τοπική Αυτοδιοίκηση, οι νέες χρηματοδοτήσεις και πρωτοβουλίες μπορούν να λύσουν συγκεκριμένες ανάγκες. Οι δήμοι δεν μπορούν να διοικούνται για χρόνια με τη λογική της έκτακτης επιχορήγησης, όπου κάθε βασική ανάγκη μετατρέπεται σε αίτημα προς την κεντρική εξουσία και κάθε έγκριση σε πολιτική χάρη. Η οικονομική αυτοτέλεια, οι σταθεροί πόροι και η σαφής κατανομή αρμοδιοτήτων είναι προϋποθέσεις σοβαρής αυτοδιοίκησης.
Το κράτος δεν μπορεί να μεταφέρει συνεχώς νέες ευθύνες προς τους δήμους και να διατηρεί ταυτόχρονα τον βασικό έλεγχο των πόρων και των αποφάσεων. Αυτό δημιουργεί το βολικότερο δυνατό διοικητικό σχήμα για την κεντρική εξουσία. Άλλος έχει την ευθύνη απέναντι στον πολίτη και άλλος κρατά το πορτοφόλι. Η αποκέντρωση αποκτά νόημα όταν συνοδεύεται από πραγματική δυνατότητα λήψης αποφάσεων και λογοδοσία στο τοπικό επίπεδο.
Στην Πελοπόννησο, οι οδικοί άξονες, οι υποδομές και οι φοιτητικές εστίες είναι επενδύσεις που η περιφέρεια χρειάζεται. Το ουσιαστικό αποτέλεσμα θα φανεί στον πληθυσμό και στην οικονομική δραστηριότητα που θα καταφέρουν να συγκρατήσουν. Ένας καλύτερος δρόμος είναι πολύτιμος όταν βοηθά μια επιχείρηση να μεταφέρει προϊόντα, έναν φοιτητή να σπουδάσει και έναν κάτοικο να έχει πρόσβαση σε υπηρεσίες. Είναι λιγότερο παρήγορος όταν χρησιμεύει κυρίως για να φεύγει κάποιος γρηγορότερα προς την Αθήνα.
Η περιφέρεια χρειάζεται λόγους παραμονής. Δουλειές με προοπτική, πρόσβαση σε υγεία και παιδεία, υποδομές για επιχειρήσεις και πραγματικές δυνατότητες για μια νέα οικογένεια. Η πληθυσμιακή ερήμωση δεν αντιμετωπίζεται με κορδέλες εγκαινίων. Όταν οι νέοι εξακολουθούν να φεύγουν, η επένδυση χρειάζεται να εξεταστεί και ως προς το οικονομικό αποτέλεσμα που παρήγαγε γύρω της.
Στην εθνική άμυνα, οι νέες δυνατότητες των Ενόπλων Δυνάμεων είναι αναγκαίες. Αεροσκάφη εναέριου ανεφοδιασμού και ανθυποβρυχιακά ελικόπτερα μπορούν να αυξήσουν ουσιαστικά την επιχειρησιακή ικανότητα, εφόσον ενταχθούν σε συνεκτικό σχεδιασμό και διαθέτουν επαρκή τεχνική υποστήριξη. Η αγορά ενός προηγμένου συστήματος είναι η αρχή της δαπάνης και όχι το τέλος της αμυντικής πολιτικής.
Η Ελλάδα χρειάζεται διαθεσιμότητες, ανταλλακτικά, εκπαιδευμένο προσωπικό και εγχώρια αμυντική βιομηχανία που να συμμετέχει ουσιαστικά στα προγράμματα. Ένα οπλικό σύστημα που δεν μπορεί να υποστηριχθεί επαρκώς μετατρέπεται πολύ γρήγορα από πολλαπλασιαστή ισχύος σε ακριβό λογιστικό στοιχείο. Η αποτροπή μετριέται στην πραγματική επιχειρησιακή ικανότητα που γνωρίζει ότι θα αντιμετωπίσει ο αντίπαλος.
Η εκπαίδευση δημοσιογράφων για εμπόλεμες ζώνες είναι επίσης χρήσιμη πρωτοβουλία. Οι άνθρωποι που καλύπτουν πολέμους χρειάζονται γνώσεις και μέσα που μπορούν να προστατεύσουν τη ζωή τους. Η προστασία της δημοσιογραφίας, βέβαια, συνεχίζεται και όταν ο δημοσιογράφος επιστρέψει από το μέτωπο. Εκεί αρχίζουν άλλες δυσκολίες, λιγότερο θεαματικές και πολιτικά περισσότερο άβολες.
Η δυνατότητα να ερευνά την εξουσία, να δημοσιεύει χωρίς εκφοβισμό και να εργάζεται χωρίς οικονομικές ή πολιτικές πιέσεις αποτελεί εξίσου σοβαρό μέτρο της ελευθερίας του Τύπου. Μια κυβέρνηση που ενδιαφέρεται για την ασφάλεια του πολεμικού ανταποκριτή πρέπει να ενδιαφέρεται με την ίδια συνέπεια για την ελευθερία του δημοσιογράφου που ερευνά την ίδια την κυβέρνηση. Η δημοκρατία εξετάζεται πολύ συχνότερα σε ένα γραφείο σύνταξης παρά σε ένα χαρακώμα.
Η επαναλειτουργία του βυζαντινού ναού της Μαξιμιανούπολης και η επιστροφή 48 εκκλησιαστικών κειμηλίων στις Σέρρες ύστερα από 109 χρόνια έχουν διαφορετικό βάρος. Εδώ υπάρχει πραγματικός λόγος χαράς. Τα κειμήλια επιστρέφουν στον τόπο με τον οποίο συνδέεται η ιστορία τους και ένα μνημείο ξαναμπαίνει στη ζωή της κοινωνίας που το περιβάλλει. Αυτές οι πράξεις δεν χρειάζονται υπερβολική πολιτική διαφήμιση για να αποκτήσουν σημασία.
Η πολιτιστική κληρονομιά συνδέει ανθρώπους με την ιστορική μνήμη και την ταυτότητα του τόπου τους. Ο πατριωτισμός κρίνεται και στον τρόπο με τον οποίο μια κοινωνία διατηρεί αυτή τη συνέχεια, φροντίζει τα μνημεία της και διεκδικεί όσα της ανήκουν. Η γνώση του παρελθόντος δεν προσφέρει έτοιμες απαντήσεις για το αύριο. Προσφέρει όμως σαφέστερη αντίληψη του ποια χώρα καλούμαστε να διαχειριστούμε σήμερα.
Οι επιχειρηματικές πρωτοβουλίες που στηρίζουν εργαζόμενες μητέρες είναι καλοδεχούμενες, όπως και κάθε ψηφιακή υπηρεσία που μειώνει πραγματική ταλαιπωρία. Το δημογραφικό, πάντως, δεν μπορεί να εξαρτάται από το αν ο εργοδότης μιας γυναίκας διαθέτει καλή εταιρική πολιτική. Η δημιουργία οικογένειας επηρεάζεται από το εισόδημα, το κόστος κατοικίας, τη σταθερότητα της εργασίας, τις υπηρεσίες υγείας, τους παιδικούς σταθμούς και την ποιότητα της παιδείας. Αν αυτά παραμένουν ακριβά ή αβέβαια, καμία μεμονωμένη εταιρική παροχή δεν μπορεί να καλύψει το κενό.
Μια χώρα που ανησυχεί για τη μείωση των γεννήσεων οφείλει να κοιτάξει τις συνθήκες μέσα στις οποίες ζητά από έναν νέο άνθρωπο να κάνει οικογένεια. Το δημογραφικό δεν γεννήθηκε επειδή οι πολίτες δεν ενημερώθηκαν για τη σημασία της τεκνοποίησης. Συνδέεται με πολύ συγκεκριμένες οικονομικές και κοινωνικές αποφάσεις. Η πολιτική πρέπει να δημιουργήσει συνθήκες στις οποίες η απόφαση για οικογένεια δεν μοιάζει με οικονομικό άλμα στο κενό.
Αν συγκεντρώσει κανείς όλα αυτά σε μία εβδομαδιαία ανασκόπηση, μπορεί εύκολα να παραχθεί η εικόνα μιας χώρας όπου κινούνται τα πάντα. Επενδύσεις, εφαρμογές, επιδοτήσεις, εξοπλιστικά προγράμματα, διεθνείς επαφές και νέες κυβερνητικές προτεραιότητες δημιουργούν άφθονο υλικό για επικοινωνία. Η ποσότητα των ανακοινώσεων δεν μας λέει αν υπάρχει κοινή κατεύθυνση πίσω από αυτές.
Η διακυβέρνηση του Κυριάκου Μητσοτάκη έχει επενδύσει ιδιαίτερα στην ικανότητα να παρουσιάζει κάθε κυβερνητική δραστηριότητα ως κομμάτι μιας διαρκούς μεταρρυθμιστικής πορείας. Εκεί βρίσκεται και μία από τις βασικές αδυναμίες της. Η διοικητική πράξη συχνά αποκτά τη γλώσσα της μεγάλης αλλαγής, η χρηματοδότηση παρουσιάζεται σαν ολοκληρωμένη ανάπτυξη και μια ψηφιακή υπηρεσία μπορεί να πάρει περισσότερο επικοινωνιακό χώρο από το πρόβλημα που υποτίθεται ότι λύνει. Όταν η παρουσίαση γίνεται τόσο συστηματική, υπάρχει κίνδυνος το μέσο να αρχίσει να υποκαθιστά την πολιτική αξιολόγηση.
Η Ελλάδα χρειάζεται διαφορετική κατεύθυνση σε συγκεκριμένα πεδία. Η παραγωγική της βάση πρέπει να μεγαλώσει και η μεσαία τάξη να ανακτήσει οικονομικό χώρο. Οι εργαζόμενοι χρειάζονται μεγαλύτερο μερίδιο από την αύξηση της παραγωγικότητας, οι αγρότες συνθήκες που να επιτρέπουν πραγματική παραγωγή και η περιφέρεια οικονομικούς λόγους για να κρατά τους ανθρώπους της. Η νέα γενιά χρειάζεται εργασία, στέγη και δυνατότητα οικογενειακού σχεδιασμού που να μην εξαρτώνται από συνεχή κρατικά βοηθήματα.
Στην εξωτερική πολιτική η χώρα χρειάζεται αυτοπεποίθηση που να στηρίζεται σε ισχύ, συμμαχίες και σαφή αντίληψη συμφέροντος. Τα «ήρεμα νερά» έχουν αξία όταν προκύπτουν από ισορροπία και δεν αγοράζονται με σιωπηρή συρρίκνωση των ελληνικών επιλογών. Στους θεσμούς, ο κανόνας πρέπει να φτάνει εκεί όπου υπάρχει δύναμη και όχι μόνο εκεί όπου η εφαρμογή του είναι εύκολη. Στην οικονομία, η πρόοδος χρειάζεται να αφήνει πίσω της παραγωγή, γνώση και καλύτερα εισοδήματα.
Αυτά είναι πολύ δυσκολότερα από μια λίστα 90 προτεραιοτήτων και πολύ λιγότερο φωτογενή από μια κυριακάτικη ανάρτηση. Έχουν όμως ένα πλεονέκτημα. Μπορούν να ελεγχθούν στην πραγματική ζωή, στον μισθό, στην παραγωγή, στην περιφέρεια, στους θεσμούς και στην ικανότητα της χώρας να υπερασπίζεται τις επιλογές της. Εκεί ακριβώς αρχίζει η πολιτική αποτίμηση που καμία παρουσίαση δεν μπορεί να κάνει για λογαριασμό των πολιτών.
