Ελλάδα – Ασφάλεια χωρίς Αυταπάτες

Γράφει ο Ρένος Δούκας

Η διεθνής πολιτική δεν εξελίσσεται σε περιβάλλον κανόνων. Εξελίσσεται σε περιβάλλον ανασφάλειας. Όποιος το αγνοεί, εκτίθεται. Όποιος το αρνείται, παραιτείται.

Η παγίδα του Θουκυδίδη εξηγεί γιατί η μεταβολή ισχύος αρκεί για να γεννήσει σύγκρουση. Διαβάζεται όμως σωστά μόνο μέσα από τον Hobbes. Σε έναν κόσμο χωρίς υπέρτατη αρχή, ο φόβος προηγείται της πρόθεσης. Η ασφάλεια του ενός βιώνεται ως απειλή από τον άλλον. Η προληπτική κίνηση γίνεται λογική άμυνα. Έτσι, η σύγκρουση δεν χρειάζεται κακή βούληση για να εκδηλωθεί.

Αυτό είναι το υπόβαθρο της Νοτιοανατολικής Μεσογείου. Όχι παρεξήγηση, αλλά δομική καχυποψία. Οι συμμαχίες δεν βασίζονται στην εμπιστοσύνη. Είναι μηχανισμοί αυτοπροστασίας και λειτουργούν όσο ο φόβος παραμένει κοινός. Δεν καταργούν την κατά Hobbes συνθήκη αλλά τη μεταφέρουν σε επίπεδο συνασπισμών.

Εδώ εντοπίζεται η πρώτη ελληνική αυταπάτη. Η πεποίθηση ότι οι συμμαχίες και οι θεσμοί λειτουργούν ως ηθική ασπίδα. Ότι οι κανόνες αρκούν. Ο Hobbes δείχνει το αντίθετο. Οι συμμαχίες είναι αναστρέψιμες. Υπάρχουν όσο εξυπηρετούν συμφέροντα και φόβους. Δεν εγγυώνται ειρήνη.

Κι εδώ ανοίγει η δεύτερη παγίδα. Η αναμονή -την έχουμε βαφτίσει και… στρατηγική ψυχραιμία. Η προσδοκία ότι η Ευρώπη θα λειτουργήσει ως υπέρτατη αρχή, μετατρέποντας τη σύγκρουση σε διοικητικό ζήτημα. Όμως η Ευρώπη δεν αποτρέπει. Διαχειρίζεται -συνήθως όχι επιτυχημένα- συγκρούσεις που άλλοι δημιουργούν. Και σε κρίσεις χαμηλής έντασης πιέζει πρώτα εκείνον που ζητά σταθερότητα χωρίς κόστος.

Η Τουρκία γνωρίζει αυτούς τους κανόνες καλύτερα από εμάς. Δεν κινείται θεσμικά, αλλά διμερώς. Δεν επιδιώκει ένταξη… επιδιώκει ανοχή. Για την Άγκυρα, η ελληνική κυριαρχία δεν είναι το τελικό διακύβευμα. Είναι το πεδίο δοκιμής. Παίζει στις ευρωπαϊκές ρωγμές, στην οικονομία, στο μεταναστευτικό, στην άμυνα. Κι εμείς, αντί να ορίζουμε το παιχνίδι, έχουμε αποδεχθεί να παίζουμε με κανόνες που άλλοι θέτουν για εμάς. Αυτό πόρρω απέχει από το να χαρακτηριστεί στρατηγική. Τελικά είναι μη ανάληψη ευθύνης. Ευθύνη που όμως απορρέει από την θέση και την ιστορία μας.

Αν μείνουμε εδώ, η κατά Hobbes διάγνωση οδηγεί σε μοιρολατρία. Εδώ παρεμβαίνει ο Rousseau. Ο πόλεμος δεν είναι φυσικό δεδομένο. Είναι αποτέλεσμα πολιτικών μορφών και επιλογών. Άρα μπορεί να τεθεί υπό κριτική. Όχι για να αρνηθούμε την ισχύ, αλλά για να τη μετατρέψουμε σε ελεγχόμενο πολιτικό μέγεθος.

Για την Ελλάδα, αυτό σημαίνει κάτι απλό και δύσκολο μαζί. Ούτε αφέλεια κανόνων, ούτε κυνισμός αναγκαιότητας. Αποτροπή ως προϋπόθεση ειρήνης. Συμμαχίες ως εργαλεία κοινού κόστους, όχι ως άλλοθι. Σταθερότητα που παράγεται, δεν ζητείται και δεν συζητείται.

Η Ελλάδα δεν μπορεί να αλλάξει τη φύση του διεθνούς συστήματος. Μπορεί όμως να αλλάξει τη θέση της μέσα σε αυτό, αν πάψει να συμπεριφέρεται σαν να υπάρχει υπέρτατη αρχή που θα τη δικαιώσει εκ των υστέρων. Η κυριαρχία δεν προστατεύεται με επίκληση κανόνων, αλλά με τη σαφή γνώση ότι η παραβίασή της παράγει κόστος πολιτικό και οικονομικό, ευρύτερο από το διμερές. Όπου αυτό δεν δηλώνεται, δεν υφίσταται. Κι εκεί δεν έχουμε απλώς έλλειμμα ισχύος, αλλά έλλειμμα ευθύνης.