Οι ανοιχτές πληγές της οικονομίας και η παγιδευμένη γενιά

Γράφει ο Γιάννης Κίτσος, οικονομολόγος – σύμβουλος χρηματοοικονομικού και στρατηγικού σχεδιασμού

Ο Αβραάμ Λίνκολν είχε πει κάποτε μια φράση που ταιριάζει γάντι στη σημερινή πολιτική πραγματικότητα της χώρας, «μπορείς να τους ξεγελάς όλους για λίγο καιρό, λίγους για πάντα, αλλά αποκλείεται να τους ξεγελάς όλους για πάντα». Κι εδώ ακριβώς φαίνεται να έχει φτάσει πλέον η κυβέρνηση του Κυριάκου Μητσοτάκη. Έχει εξαντλήσει όλα τα περιθώρια της επικοινωνιακής διαχείρισης, γιατί πολύ απλά η πραγματικότητα αρνείται να χωρέσει στο κυβερνητικό αφήγημα. Το ακόμη πιο ανησυχητικό είναι ότι η οικονομική ηγεσία δείχνει να μην καταλαβαίνει καν τι συμβαίνει.

Συνεχίζει να εφαρμόζει την ίδια συνταγή, να επιμένει στις ίδιες παραδοχές και να περιμένει ότι μαγικά θα δει διαφορετικά αποτελέσματα, κάτι που αποτελεί τον ορισμό της παράνοιας. Μόνο που στην οικονομία οι αποτυχίες δεν μένουν στα χαρτιά και στους πίνακες των υπουργείων. Μεταφέρονται κατευθείαν στα νοικοκυριά, στις επιχειρήσεις, στους εργαζομένους, στους νέους που ψάχνουν σπίτι και στις οικογένειες που αδυνατούν να προγραμματίσουν το αύριο.

Αυτή η εμμονή της κυβέρνησης θυμίζει έντονα εκείνο το παλιό ανέκδοτο με τον οικονομολόγο που βλέπει κάτι να συμβαίνει γύρω του στον αληθινό κόσμο και αναρωτιέται με απορία αν αυτό επιβεβαιώνεται από τη θεωρία. Αποτυπώνει ανάγλυφα την τάση των οικονομολόγων να ερωτεύονται τα μαθηματικά τους μοντέλα και να αντιμετωπίζουν την ίδια τη ζωή σαν μια ενοχλητική εξαίρεση.

Η υπόθεση του απόλυτα ορθολογικού ανθρώπου μπορεί να φαίνεται ωραία στα θεωρητικά υποδείγματα, όμως στην πραγματική ζωή οι άνθρωποι δεν είναι μεταβλητές σε ένα φύλλο υπολογισμού, αλλά έχουν ανάγκες, αγωνίες, οικογενειακά βάρη και προσδοκίες. Το ίδιο συμβαίνει και με την περίφημη παραδοχή ότι όλα τα άλλα παραμένουν σταθερά (ceteris paribus), όταν στην πραγματική οικονομία τίποτα δεν μένει σταθερό, καθώς η ενέργεια, τα τρόφιμα, τα επιτόκια, οι μισθοί και η φορολογία αλληλεπιδρούν διαρκώς και χαοτικά. Κι όταν τελικά οι προβλέψεις αποτυγχάνουν παταγωδώς, εμφανίζεται ο γνωστός εκ των υστέρων πραγματισμός, όπου κάποιος θα βρεθεί αύριο να μας εξηγήσει γιατί δεν συνέβησαν σήμερα όσα μας υποσχόταν χθες.

Αυτή ακριβώς την αντίληψη βλέπουμε στην οικονομική πολιτική του Υπουργείου Οικονομικών. Μια πολιτική που μετρά την επιτυχία μόνο με δημοσιονομικούς δείκτες, πλεονάσματα και αριθμούς ανάπτυξης, αλλά σηκώνει τα χέρια ψηλά στο απλό ερώτημα, γιατί, αφού η οικονομία υποτίθεται ότι καλπάζει, η πλειοψηφία της κοινωνίας αισθάνεται ότι φτωχαίνει; Γιατί η ανάπτυξη δεν μεταφράζεται αυτόματα σε ευημερία για όλους.

Τα στοιχεία είναι αμείλικτα. Ο πληθωρισμός εκτινάχθηκε στο 5,6% τον Οκτώβριο σύμφωνα με τη Eurostat, ενώ την ίδια στιγμή το Δημοσιονομικό Συμβούλιο χτυπά καμπανάκι για τις 5 ανοιχτές πληγές της οικονομίας, τον επίμονο πληθωρισμό, το βαρέλι δίχως πάτο του δημόσιου χρέους με το αυξημένο κόστος δανεισμού, τον ανύπαρκτο δημοσιονομικό χώρο για τη στήριξη των ευάλωτων, τις διαρθρωτικές αδυναμίες στην παραγωγικότητα και την τεράστια πίεση που ασκεί το δημογραφικό στο ασφαλιστικό μας σύστημα.

Την ίδια ώρα, η φορολογική επιβάρυνση παραμένει καθηλωμένη στο 41,3% του ΑΕΠ σύμφωνα με το ΚΕΦΙΜ, ακριβώς στα επίπεδα του 2019, με την Ελλάδα να φιγουράρει στην 4η θέση της Ευρωπαϊκής Ένωσης στους έμμεσους φόρους, δηλαδή στους φόρους που μαζεύει το κράτος από την κατανάλωση επιβαρύνοντας δυσανάλογα τους πιο αδύναμους, ενώ το 78,5% των δαπανών κοινωνικής προστασίας εξαντλείται στις συντάξεις, αφήνοντας ψίχουλα για τη στέγαση, την οικογένεια και τη νέα γενιά.

Εδώ βρίσκεται και μια ακόμη ουσιαστική διάσταση του προβλήματος. Στην υγιή οικονομία ο ανταγωνισμός πρέπει να είναι ανταγωνισμός επίτευξης και όχι ανταγωνισμός παρακώλησης. Όταν π.χ. η BMW και η Mercedes ανταγωνίζονται για να κατασκευάσουν καλύτερα αυτοκίνητα, κερδισμένος είναι τελικά και ο καταναλωτής. Όταν, αντίθετα, επιχειρήσεις αναλώνονται σε έναν πόλεμο πατεντών και δικαστικών εμποδίων, όπως π.χ. έχει συμβεί στις αντιπαραθέσεις Apple και Samsung, ο ανταγωνισμός μετατρέπεται σε μηχανισμό αποκλεισμού του αντιπάλου.

Στην ελληνική αγορά, όμως, αντιμετωπίζουμε μια ακόμη χειρότερη εκδοχή. Δεν έχουμε απλώς επιχειρήσεις που ανταγωνίζονται για να αποκλείσουν η μία την άλλη. Έχουμε μια οικονομική πραγματικότητα στην οποία η αδύναμη παραγωγική βάση και τραπεζικό σύστημα, η εξάρτηση από τις εισαγωγές και την ευρωπαϊκή χρηματοδότηση και δημόσιο χρήμα και η ανεπαρκής λειτουργία του ανταγωνισμού δημιουργούν πρόσφορο έδαφος για συγκέντρωση ισχύος και καρτελοποίηση. Και η κυβερνητική πολιτική, αντί να αντιμετωπίζει αποφασιστικά αυτές τις στρεβλώσεις, αποτυγχάνει να δημιουργήσει τους όρους μιας πραγματικά ανοιχτής και ανταγωνιστικής αγοράς.

Οι συνέπειες γίνονται δραματικές όταν κοιτάξουμε τη νέα γενιά. Έχουμε απέναντι μας τη Gen Z, την πιο μορφωμένη γενιά στην ιστορία της χώρας με 78% υψηλότερο επίπεδο εκπαίδευσης από τους γονείς της, η οποία όμως βλέπει την εισοδηματική της ανέλιξη καθηλωμένη μόλις στο 29%. Έξι στους δέκα νέους δηλώνουν αδυναμία να καλύψουν μια έκτακτη δαπάνη, οκτώ στους δέκα αδυνατούν να βρουν ή να νοικιάσουν σπίτι, πάνω από τους μισούς εξαρτώνται ακόμα οικονομικά από τους γονείς τους και το 72% σκέφτεται σοβαρά να φύγει στο εξωτερικό. Αυτό το brain drain τροφοδοτεί απευθείας τον δημογραφικό μαρασμό της πατρίδας μας, με την έκθεση Ageing Report της Κομισιόν να προβλέπει μια σοκαριστική συρρίκνωση του πληθυσμού κατά 2,8 εκατομμύρια ανθρώπους μέχρι το 2080, ρίχνοντάς τον μόλις στα 7,6 εκατομμύρια.

Όλα αυτά τα τραγικά δεν προέκυψαν από κάποια αναπόφευκτη κακοδαιμονία ή διεθνή συγκυρία. Είναι το απευθείας αποτέλεσμα συγκεκριμένων κυβερνητικών επιλογών, για τις οποίες υπάρχει συγκεκριμένη πολιτική ευθύνη. Και η εικόνα που είδαμε χθες στη Βουλή, στη συζήτηση για τα κόκκινα δάνεια, επιβεβαίωσε ξανά το τεράστιο έλλειμμα σοβαρού πολιτικού διαλόγου. Όταν η πολιτική αντιπαράθεση εξαντλείται σε φωνές στην τηλεόραση, σε οπαδικές αντεγκλήσεις στα ραδιόφωνα και σε κομματικούς καβγάδες στο Κοινοβούλιο, τότε η ουσία χάνεται.

Και η ουσία είναι να μπορούμε να συζητήσουμε σοβαρά για τα πραγματικά διακυβεύματα της κοινωνίας, για την αξία της οικογένειας και της τεκνοποίησης, για την προστασία των παιδιών, για την ποιότητα της εκπαίδευσης, για τη δημόσια υγεία, για το περιβάλλον, για την κοινωνική συνοχή και για την ίδια την ιδιότητα του πολίτη. Αυτά δεν είναι δευτερεύοντα ζητήματα ούτε πεδία για κομματικές επιδείξεις. Είναι τα θεμέλια πάνω στα οποία στηρίζεται μια οργανωμένη πολιτεία.

Το ίδιο ισχύει και για τα κόκκινα δάνεια. Δεν αρκεί να παρουσιάζεται κάθε νομοθετική παρέμβαση ως ακόμη μία κυβερνητική επιτυχία. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν προστατεύεται πραγματικά ο δανειολήπτης, αν περιορίζεται η ασυδοσία των servicers, αν δημιουργούνται βιώσιμες ρυθμίσεις και αν αποτρέπεται η απώλεια της πρώτης κατοικίας. Γιατί πίσω από κάθε κόκκινο δάνειο υπάρχει ένας άνθρωπος, μια οικογένεια και μια ολόκληρη ζωή που δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως απλή λογιστική εγγραφή.

Η χώρα έχει ανάγκη από αλλαγή οικονομικής κατεύθυνσης. Από μια πολιτική που θα δίνει προτεραιότητα στην παραγωγή αντί στην εισαγωγική εξάρτηση, στην πραγματική ανταγωνιστικότητα αντί στην ανοχή των καρτέλ, στη φορολογική δικαιοσύνη αντί στην εύκολη επιβάρυνση της κατανάλωσης και στην κοινωνική κινητικότητα αντί στην αναπαραγωγή των ανισοτήτων.

Γιατί, τελικά, το πρόβλημα δεν είναι ότι η πραγματικότητα διαψεύδει τη θεωρία. Αυτό μπορεί να συμβεί. Το πρόβλημα είναι όταν η πολιτική ηγεσία αρνείται να αναθεωρήσει τη θεωρία της, ακόμη κι όταν η πραγματικότητα έχει δώσει επανειλημμένα την απάντηση της. Και τότε η οικονομική αποτυχία παύει να είναι απλώς μια λανθασμένη πρόβλεψη. Μετατρέπεται σε συνειδητή πολιτική επιλογή.

Ο Λίνκολν είχε δίκιο, αφού κανένα αφήγημα δεν μπορεί να αντέξει επ’ άπειρον όταν διαψεύδεται καθημερινά από την ίδια την πραγματικότητα. Ο χρόνος της αυταπάτης τελειώνει. Και αυτό που χρειάζεται σήμερα η χώρα δεν είναι άλλη μία δικαιολογία για τις αποτυχίες, αλλά μια διαφορετική πολιτική που θα δίνει πραγματικές απαντήσεις στα προβλήματα των πολιτών.