Ο θρύλος της Φιλικής Εταιρείας

Γράφει ο Βαγγέλης Αντωνιάδης

α) Εισαγωγή

Πως μία μικρή στα πρώτα της στάδια μυστική οργάνωση που ίδρυσαν τρεις άσημοι άνθρωποι και μία μακριά από τον μητροπολιτικό ελληνικό χώρο, κατόρθωσε να οργανώσει την επανάσταση του 1821 που οδήγησε στην ίδρυση του ελληνικού κράτους που συνεχίζει την ιστορική του πορεία μέχρι τις μέρες μας;

Τις απαντήσεις γι αυτό το σχεδόν υπαρξιακό και συνάμα ακόμα αναπάντητο σε πολλές από τις πτυχές του ερώτημα θα επιχειρήσουμε να ιχνηλατήσουμε στις παρακάτω γραμμές.

β) Δυσμενείς και ευνοϊκές συγκυρίες

Για να δώσουμε σαφείς απαντήσεις στο παραπάνω ερώτημα είναι απαραίτητο να σκιαγραφήσουμε το διεθνές περιβάλλον αλλά και τους συσχετισμούς στο εσωτερικό της οθωμανικής αυτοκρατορίας την περίοδο ίδρυσης της Φιλικής Εταιρείας.

Για τον επικείμενο πόλεμο της ελληνικής ανεξαρτησίας που προωθούσε η Φιλική Εταιρεία το πρόβλημα της οργάνωσης παρουσίαζε ιδιαίτερες δυσκολίες για πολλούς και συνάμα πολυσύνθετους λόγους.

Οι άνθρωποι που ήταν απαραίτητο να οργανωθούν με σκοπό να συγκροτήσουν μία επαναστατική δύναμη ικανή να αποτρέψει την ισχύ της οθωμανικής αυτοκρατορίας δεν ζούσαν αποκλειστικά στον μητροπολιτικό ελληνικό χώρο, αλλά σε μία ευρύτερη περιοχή από την βαλκανική χερσόνησο ως την Μικρά Ασία, την Νότια Ρωσία, την βόρεια Ιταλία και τις πολυάριθμες ελληνικές παροικίες της δυτικής Ευρώπης.

Όλες οι οργανωτικές προσπάθειες από την μύηση ως την συγκέντρωση χρημάτων και κυρίως οι προετοιμασίες κάθε μορφής όφειλε να είναι απολύτως μυστική και συνωμοτική, ακριβώς για να μην γίνει αντιληπτή από την οθωμανική διοίκηση αλλά και την σκιά της ιερής συμμαχίας που μετά την οριστική ήττα του Ναπολέοντα ήταν απόλυτα κυρίαρχη στην Ευρώπη.

Παράλληλα η νέα επαναστατική προσπάθεια όφειλε να υπερβεί τους ενδοιασμούς και την ηττοπάθεια που είχαν καλλιεργήσει οι αιώνες οθωμανικής κατοχής και τις οδυνηρές εμπειρίες των πρόσφατων επαναστάσεων που απότυχαν, ορλωφικά, κίνημα Λάμπρου Κατσώνη, κίνημα Ρήγα Βελεστινλή, εξεγέρσεις Σουλιωτών.

Ως επαναστατική οργάνωση ήταν απαραίτητο να διατυπώσει με σαφήνεια τους σκοπούς της επανάστασης αλλά και να υποδείξει τα μέσα και τις μεθόδους δράσης που θα γινόταν αποδεκτά από ολόκληρο τον ελληνισμό.

Παρόλα αυτά υπήρξαν και συγκυρίες και συγκυρίες ευνοϊκές για την έκρηξη της ελληνικής επανάστασης όπως η διάχυτη εκείνη την εποχή εντύπωση ως η οθωμανική αυτοκρατορία βρισκόταν σε φάση παρακμής ή ακόμα και κατάρρευσης αντιμετωπίζοντας πολυδιάστατες εσωτερικές κρίσεις και αποσχιστικές τάσεις όπως εκείνη του Αλή Πασά στην Ήπειρο, αλλά και του Μωχάμετ Αλί στην Αίγυπτο.

Η έντονη επίδραση του ευρωπαϊκού διαφωτισμού και της φιλελεύθερης γαλλικής επανάστασης είχε σαφείς επιρροές στην ελληνική πολιτική και φιλοσοφική σκέψη, δρομολογώντας το πνευματικό κίνημα του γαλλικού διαφωτισμού που διαμόρφωσε την νέα ελληνική εθνική ταυτότητα διαχέοντας παράλληλα την φιλελεύθερη ιδεολογία στους Έλληνες εκείνης της εποχής.

Η αισιοδοξία και το ισχυρό αίσθημα αυτοπεποίθησης που υπήρχε στον ελληνισμό ιδιαίτερα στον αστικό εμποροτεχνικό και βιοτεχνικό κόσμο και οι Ελληνες των παροικιών του εξωτερικού, λόγω της οικονομικής και πνευματικής ανόδου που σημειώθηκε στα τέλη του 18ου και στις αρχές του 19ου αιώνα.

γ) Ίδρυση και οργάνωση

Η Φιλική Εταιρεία ιδρύθηκε από τρεις Ελληνες μικρεμπόρους που ζούσαν εκείνη την εποχή στην Οδησσό της Ρωσίας, τον Νικόλαο Σκουφά ( 1779-1819) τον Αθανάσιο Τσακάλωφ ( 1788-1851) και τον Εμμανουήλ Ξάνθο ( 1772-1852) που φλεγόταν από την, φλόγα της επανάστασης και της απελευθέρωσης του ελληνικού έθνους αλλά και ολόκληρης της βαλκανικής και της Μικράς Ασίας από την οθωμανική κατοχή, εμπνευσμένοι από το επαναστατικό και συνάμα φιλελεύθερου οράματος του Ρήγα Βελεστινλή. Και οι τρεις είχαν προηγούμενη εμπειρία από μυστικές οργανώσεις γι αυτό και τόσο στην δομή όσο και στην λειτουργία της Φιλικής Εταιρείας ήταν εμφανείς οι επιρροές του ελευθεροτεκτονισμού και των φιλελεύθερων κινημάτων των Καρμπονάρων και των Ιακωβίνων καθώς και του εθνορομαντισμού. Οι τρεις ιδρυτές δημιούργησαν έναν συνωμοτικό μηχανισμό που με διάφορες διαδικασίες και άκρα μυστικότητα αποσκοπούσε στην μύηση των Ελλήνων στον κοινό σκοπό και την προετοιμασία του αγώνα για την απελευθέρωση της πατρίδας. Αναφερόταν σε κάποια θολή και αόριστη αρχή που απόφευγαν να προσδιορίσουν με σαφήνεια ή να κατονομάσουν ποιοι την συγκροτούσαν ή έστω ποιοι την εκπροσωπούσαν αφήνοντας παράλληλα να εννοηθεί ότι ισχυρά πρόσωπα κινούν τα νήματα της εταιρείας και ότι κάποια μεγάλη δύναμη υποστηρίζει την δράση της.

Καθιέρωσαν μία μυσταγωγική διαδικασία για την μύηση των νέων μελών που καλούνταν να ορκιστούν αφοσίωση και εχεμύθεια. Παραβίαση του όρκου έθετε σε κίνδυνο την εθνική προσπάθεια γι αυτό και προβλεπόταν η εσχάτη των ποινών. Ταυτόχρονα η αλληλογραφία και γενικότερα η επικοινωνία των μελών της εταιρείας ακολουθούσε όλους τους κανόνες μυστικότητας ( ψευδώνυμα, μυστικό κρυπτογραφικό αλφάβητο, συνθηματικές λέξεις και χειρονομίες αμοιβαίας αναγνώρισης).

Για να κινηθεί ο μηχανισμός της Εταιρείας και να απλωθεί στην ευρύτατο γεωγραφικό χώρο που εκτεινόταν εκείνη την εποχή ο ελληνισμός, ήταν απαραίτητοι σημαντικοί οικονομικοί πόροι. Την ανάγκη αυτή κάλυψαν οι αδερφοί Παναγιώτης και Γεώργιος Σέκερης. Ειδικά ο πρώτος μεγαλέμπορος της Κωνσταντινούπολης διέθεσε το ταμείο του για τους σκοπούς της Φιλικής Εταιρείας. Στην πορεία όσοι μυήθηκαν προσέφεραν οικονομικά ανάλογα με τις δυνατότητες τους.

Οι ιδρυτές της Φιλικής Εταιρείας αρχικά στράφηκαν στον εμπορικό κόσμο και τους καπεταναίους ( οπλαρχηγούς) αναζητώντας οικονομικούς πόρους και την απαραίτητη πολεμική ισχύ, παράγοντες απαραίτητους για την επανάσταση και τον πόλεμο της ανεξαρτησίας που θα ακολουθούσε. Αργότερα προέκυψε η αναγκαιότητα διάδοσης των ιδεών της Φιλικής σε ευρύτερα στρώματα και μαζικότερης ένταξης Ελλήνων όλων των τάξεων στους κόλπους της.

γ) Η ανάπτυξη της Φιλικής Εταιρείας

Το 1918 απεβίωσε ο Νικόλαος Σκούρας, που αντικαταστάθηκε άμεσα από τον χρηματοδότη της μυστικής οργάνωσης Παναγιώτη Σέκερη. Όμως η επέκταση της Εταιρίας δημιούργησε την ανάγκη αντικατάστασης της ηγεσίας της Φιλικής Εταιρείας από έναν αρχηγό με διεθνή ακτινοβολία και αποδοχή ανάμεσα στους Ελληνες.

Οι Φιλικοί στράφηκαν στην αρχή στον υπουργό Εξωτερικών της Ρωσίας, Ιωάννη Καποδίστρια. Μετά την άρνηση του προσέφεραν την αρχηγία στον Αλέξανδρο Υψηλάντη, επίσης υπασπιστή του Τσάρου και ήρωα της μάχης της Δρέσδης.

Από την στιγμή που ο Υψηλάντης ανέλαβε την θέση του << Γενικού Επιτρόπου της Αρχής>> και με την πολύπλευρη βοήθεια του εμβληματικού φιλικού Παναγιώτη Αναγνωστόπουλου, επιδόθηκε συστηματικά στην οργανωτική δραστηριότητα για την επίτευξη του στόχου της ένοπλης επανάστασης. Οι συνθήκες άρχισαν να γίνονται ασφυκτικές και τα προβλήματα που σταδιακά ανάκυπταν πολλά και πολυσύνθετα. Οι μυημένοι στην Φιλική Εταιρεία πλέον ανερχόταν σε χιλιάδες και το << μυστικό>> είχε διαδοθεί έστω και με ασάφεια σε ολόκληρο τον ελληνικό χώρο, τις ελληνικές παροικίες και τα Βαλκάνια. Οι επαναστατικές διεργασίες είχαν γίνει από νωρίς αντιληπτές από τις ρωσικές αρχές πληροφοριοδότες ξένων μυστικών υπηρεσιών κυρίως των Αγγλων, των Γάλλων και των Αυστριακών ακόμα και την οθωμανική εξουσία ειδικά σε τοπικό επίπεδο που όμως δεν κατόρθωσε να αναπτύξει αντανακλαστικά αποτροπής των Επαναστατικών κινήσεων.

Παράλληλα έγιναν προσπάθειες συνεννόησης και συνεργασίας με άλλους βαλκανικούς λαούς, ώστε η εξέγερση να έχει παμβαλκανικό χαρακτήρα ακριβώς στα πρότυπα των επαναστατικών αντιλήψεων του Ρήγα Βελεστινλή.

δ) Το τέλος της Φιλικής Εταιρείας

Ληξιαρχική πράξη, λήξης για την δράση της Φιλικής Εταιρείας, ουδέποτε υπήρξε. Αντίθετα για αρκετά χρόνια μετά την έκρηξη της επανάστασης 1823-1824 συνεχιζόταν οι μυήσεις μελών με πιο χαρακτηριστική εκείνη του εθνικού μας ποιητή Διονυσίου Σολωμού. Φαίνεται πως λόγω των πολλών απωλειών στην διάρκεια του πολέμου της ελληνικής ανεξαρτησίας 1821-1830 των διαρκών πολεμικών συγκρούσεων αλλά και του παράλληλου αγώνα για την πολιτική συγκρότηση του νεοσύστατου ελληνικού κράτους και των διχογνωμιών αλλά και των εσωτερικών συγκρούσεων που αυτές προκάλεσε, λόγω κυρίως των διαφορετικών σχολών σκέψης που αναπτύχθηκαν για σειρά ζητημάτων εσωτερικής και εξωτερικής πολιτικής. Τα όργανα της ουδέποτε ξανασυγκλύθηκαν, παρά τις όποιες ισχνές προσπάθειες που καταβλήθηκαν.

Τα σύμβολα οι κώδικες επικοινωνίας τα εμβλήματα, οι σφραγίδες και τα εργαλεία μύησης παραμένουν εν πολλοίς ακόμα άγνωστα.

Ίχνη επαναδραστηριοποίησης της Φιλικής Εταιρείας αλλά με πολύ διαφορετικά χαρακτηριστικά εντοπίζονται, προς τα τέλη του 19ου αιώνα, όταν οι ελληνικές μυστικές οργανώσεις συγκρότησαν την Εθνική Εταιρεία που με χαρακτηριστικά λειτουργίας σαφώς ανάλογα με εκείνα της Φιλικής Εταιρείας, προώθησε τα αιτήματα της εθνικής ολοκλήρωσης οδηγώντας στον διπλασιασμό της ελληνικής επικράτειας. Αλλά και στην διάρκεια της κατοχής και της εθνικής αντίστασης όταν πλήθος αντιστασιακών οργανώσεων εμφανίστηκαν με την επωνυμία Φιλική Εταιρεία ειδικά στην περιοχή της Αθήνας, οργανώνοντας το υποτιμημένο ιστορικά ελληνικό αντάρτικο πόλης εναντίον των στρατευμάτων κατοχής.

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.