Η ψευδαίσθηση της “κανονικότητας” και η συναινετική βία του δικαιωματισμού

Γράφει ο Γιάννης Κίτσος, οικονομολόγος – σύμβουλος χρηματοοικονομικού και στρατηγικού σχεδιασμού

Δείτε τι γίνεται γύρω μας κάθε μέρα, μια αλληλουχία του παραλόγου. Για παράδειγμα, σήμερα μόνο διαβάσαμε ότι στην Κάτω Αχαΐα ο άλλος πετάγεται για λίγα λεπτά στο περίπτερο και του κλέβουν την κατσαρόλα που μαγείρευε από την αυλή, αφού προηγουμένως του είχαν σηκώσει την αλουμινένια σκάλα κι είχαν μπει μέχρι το σαλόνι του, στις Σέρρες ξεσπά εξέγερση με ομαδική απόδραση 40 ατόμων από τη Δομή Σιντικής, ενώ στη Βούλα ένας ανεξέλεγκτος άνδρας τραυματίζει επιβάτη με σπασμένο μπουκάλι μέσα στο τραμ και εξαφανίζεται πεζός.

Δεν είναι μεμονωμένα περιστατικά αυτά. Η μικροπαραβατικότητα συναντά την ολική κατάρρευση της δημόσιας ασφάλειας. Είναι τα ορατά σημάδια μιας βαθύτερης κοινωνικής αποσύνθεσης, που η σημερινή διακυβέρνηση Μητσοτάκη προσπαθεί να καλύψει κάτω από το πέπλο της τεχνοκρατικής υπεροχής, του δικαιωματισμού και μιας ανούσιας γλωσσικής μηχανικής.

Θυμάμαι κάποτε, ειδικά στα χωριά, συμβιώναμε με μια σχετική αρμονία με τους γύφτους, γιατί έτσι τους αποκαλούσαμε τότε, χωρίς τις σημερινές γλωσσικές περιποιήσεις. Ούτε «Ρομά» τους ξέραμε, ούτε με τεχνητούς κοινωνιολογικούς όρους. Βοηθούσαν στις εποχικές αγροτικές εργασίες, ήταν τεχνίτες, γυρολόγοι, μικροέμποροι. Δεν λέω ότι ο τρόπος ζωής τους ήταν δραματικά διαφορετικός από ό,τι είναι σήμερα, ούτε ότι δεν υπήρχαν τριβές. Υπήρχαν όμως προβλήματα διαχειρίσιμα, γιατί υπήρχε μια οργανική λειτουργία στην τοπική οικονομία κι ένα πλαίσιο αμοιβαίας ανάγκης.

Η κατάσταση άρχισε να χαλάει με την έλευση της παγκοσμιοποίησης. Η εμφάνιση των μεγάλων αλυσίδων με τα φτηνά εισαγόμενα προϊόντα εξαφάνισε τους παραδοσιακούς μικροεμπόρους. Η εισαγωγή φτηνότερων αγροτικών προϊόντων, η αστυφιλία και η μηχανοποίηση της παραγωγής μείωσαν τις ανάγκες για ντόπιο εργατικό δυναμικό. Αυτή η βίαιη οικονομική μετάλλαξη ανάγκασε μια μεγάλη μερίδα να αναζητήσει άλλους τρόπους βιοπορισμού. Κι όταν μια ομάδα αποκοπεί πλήρως από την παραγωγική βάση, ήταν δεδομένο ότι θα ολισθήσει στην παραβατικότητα, αρχικά για την επιβίωση και στη συνέχεια για τον εύκολο πλουτισμό.

Την κατάσταση ήρθε να επιδεινώσει, ακόμα και για όσους επέμεναν να ζουν νόμιμα, η ακατάσχετη μετανάστευση. Η αθρόα είσοδος μεταναστών δημιούργησε συνθήκες ακραίου ανταγωνισμού για ακόμα πιο φτηνά εργατικά χέρια στις ελάχιστες ανειδίκευτες θέσεις που απέμεναν. Έτσι, η παραβατικότητα μετατράπηκε από εξαίρεση σε καθημερινή βιομηχανία.

Κι αφού το σύγχρονο κράτος διόγκωσε το πρόβλημα, πώς επέλεξε η σημερινή κραταία πολιτική ορθότητα να το λύσει; Με τη μονοδιάστατη συνταγή των επιδομάτων και της επιφανειακής επικοινωνίας. Βαφτίσαμε τους γύφτους «Ρομά», λες και η αλλαγή του όρου έλυσε το πρόβλημα της εγκληματικότητας, της γκετοποίησης ή της κοινωνικής ένταξης. Η γλωσσική μηχανική αντικατέστησε την πολιτική ουσία.

Αυτή η παρακμή όμως δεν περιορίζεται σε μία ομάδα. Η βία διαχέεται παντού, γιατί τα κοινωνικοπολιτικά γεγονότα δεν καθορίζονται πλέον από τον κλασικό ανταγωνισμό μεταξύ ιδεολογιών ή τάξεων. Όπως εύστοχα επισημαίνει ο Αλαίν Ερενμπέργκ στο βιβλίο του Η κούραση να είσαι ο εαυτός σου, «… Στη θέση της πάλης των διαφόρων κοινωνικών ομάδων, έχουμε σήμερα προσωπικούς ανταγωνισμούς που επηρεάζουν τα άτομα με διαφορετικό τρόπο… Παρακολουθούμε ένα διπλό φαινόμενο: μιας διευρυνόμενης, αλλά αφηρημένης, καθικολικοποίησης, δηλαδή την παγκοσμιοποίηση, και μιας αυξημένης, αλλά πολύ συγκεκριμένα βιούμενης, εξατομίκευσης. Μπορεί κανείς να πολεμήσει συλλογικά ένα αφεντικό ή την αντίπαλη κοινωνική τάξη, αλλά τι μπορεί να κάνει στην περίπτωση της παγκοσμιοποίησης;».

Η θετικοποίηση της κοινωνίας και η επιβεβλημένη συναίνεση δεν καταργούν τη βία. Ο συγκεκριμένος ολοκληρωτισμός αντιπροσωπεύει μια συναινετική βία, όπου ο πολίτης καλείται να αποδεχτεί την αποσύνθεση της καθημερινότητας του, από την κλεμμένη κατσαρόλα μέχρι την επίθεση στο τραμ, ως μια αναπόφευκτη «κανονικότητα». Απέναντι σε μια αφηρημένη εξουσία που επιβάλλει τη σιωπή μέσω του δικαιωματισμού, ο μεμονωμένος πολίτης μένει μόνος, γυμνός και απρόστατευτος.